Μια ιστορική διαδρομή στην Ημαθία των ετών 1914–1918, μέσα από αρχειακά έγγραφα, μαρτυρίες και στοιχεία για την καθημερινότητα, την οικονομία, την εκπαίδευση και τις πληθυσμιακές μεταβολές.
Μια ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα εκδήλωση ιστορικού περιεχομένου πραγματοποιήθηκε το πρωί της Κυριακής 18 Οκτωβρίου στη Στέγη Γραμμάτων και Τεχνών Βέροιας, όπου παρουσιάστηκε το βιβλίο του ιστορικού Γιώργου Κλοκίδη «Η Ημαθία κατά την περίοδο του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου».
Η παρουσίαση έφερε στο προσκήνιο μια περίοδο της τοπικής ιστορίας που δεν έχει αναδειχθεί στον ίδιο βαθμό με άλλα σημαντικά γεγονότα του παρελθόντος. Μέσα από την έρευνα του συγγραφέα ανασυντίθεται η εικόνα της Ημαθίας κατά τα χρόνια 1914–1918, όταν η περιοχή, έχοντας μόλις ενταχθεί στο ελληνικό κράτος μετά τους Βαλκανικούς Πολέμους, βρέθηκε στο επίκεντρο μεγάλων πολιτικών, στρατιωτικών, κοινωνικών και οικονομικών αλλαγών.
Την εκδήλωση διοργάνωσε ο Δήμος Βέροιας, στο πλαίσιο των 114ων Ελευθερίων της πόλης, σε συνεργασία με την Εταιρεία Μελετών Ιστορίας και Πολιτισμού Ν. Ημαθίας (ΕΜΙΠΗ).
Για το βιβλίο μίλησαν η φιλόλογος και υποψήφια διδάκτωρ του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης Ολυμπία Μπέτσα, ο ομότιμος καθηγητής του Πανεπιστημίου Δυτικής Μακεδονίας Κωνσταντίνος Φωτιάδης και ο ίδιος ο συγγραφέας, Γιώργος Κλοκίδης. Τον συντονισμό της παρουσίασης είχε ο Γιώργος Μαυρίδης.
Την εκδήλωση χαιρέτισε ο δήμαρχος Βέροιας Κώστας Βοργιαζίδης, ο οποίος αναφέρθηκε στην προσπάθεια του Γιώργου Κλοκίδη να φωτίσει ιστορικές στιγμές της περιοχής, αφιερώνοντας σημαντικό χρόνο στην έρευνα και τη μελέτη των πηγών.
Εκ μέρους της ΕΜΙΠΗ, ο Δημήτρης Πυρινός στάθηκε στη συμβολή της έκδοσης στον εμπλουτισμό της τοπικής ιστοριογραφίας. Όπως επισήμανε, η ιστορική έρευνα δεν περιορίζεται στα μεγάλα γεγονότα, αλλά αναδεικνύει και λεπτομέρειες της καθημερινότητας που συχνά διαφεύγουν από τις γενικές ιστορικές καταγραφές.
Γιώργος Μαυρίδης: Η Ημαθία στο περιβάλλον του Μεγάλου Πολέμου
Ο συντονιστής της εκδήλωσης, Γιώργος Μαυρίδης, εισήγαγε το κοινό στο ιστορικό περιβάλλον του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου, παρουσιάζοντας τις αιτίες της σύγκρουσης, τους αντιμαχόμενους συνασπισμούς, τη διάρκεια και τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά της.
Αναφέρθηκε στον πόλεμο των χαρακωμάτων, στις τεράστιες ανθρώπινες απώλειες και στη συμμετοχή της Ελλάδας, η οποία εισήλθε επισήμως στη σύγκρουση το 1917.
Ιδιαίτερη αναφορά έκανε στη γεωγραφική θέση της Ημαθίας, η οποία συνδέθηκε άμεσα με τις ανάγκες του Μακεδονικού Μετώπου. Η περιοχή βρισκόταν πάνω σε σημαντικούς συγκοινωνιακούς άξονες, μέσω των οποίων μεταφέρονταν στρατεύματα, πολεμικό υλικό και εφόδια.
Όπως προέκυψε από την παρουσίαση, το βιβλίο δεν καταγράφει μόνο τα μεγάλα ιστορικά γεγονότα, αλλά και τις ιστορίες των ανθρώπων που έζησαν εκείνη την περίοδο στην Ημαθία.
Ολυμπία Μπέτσα: Μια λεπτομερής εικόνα της Ημαθίας μέσα από τα αρχεία
Εκτενή παρουσίαση του περιεχομένου του βιβλίου πραγματοποίησε η Ολυμπία Μπέτσα, αναδεικνύοντας τον πλούτο των ιστορικών πηγών που αξιοποίησε ο συγγραφέας.
Η παρουσίασή της ανέδειξε στοιχεία για τη διοικητική οργάνωση, την πληθυσμιακή σύνθεση, την εκπαίδευση, την οικονομία, τις συγκοινωνίες, τη στρατιωτική παρουσία και το προσφυγικό ζήτημα.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζουν έγγραφα της Διοίκησης Μακεδονίας από τον Νοέμβριο και τον Δεκέμβριο του 1914, στα οποία αποτυπώνονται τα τότε διοικητικά όρια της περιφέρειας Βέροιας, οι πρώτες εγκαταστάσεις προσφύγων και η κατάσταση που επικρατούσε στις τοπικές κοινωνίες.
Τα έγγραφα περιλαμβάνουν πληροφορίες για την εθνολογική σύνθεση του πληθυσμού, τη δημόσια ασφάλεια, την υγεία, την εκπαίδευση, τις συγκοινωνίες, τις επαγγελματικές δραστηριότητες και τη στρατολογία.
Από τα στοιχεία αυτά αναδεικνύονται και οι δυσκολίες προσαρμογής των κατοίκων των λεγόμενων Νέων Χωρών στη νέα διοικητική πραγματικότητα μετά την απελευθέρωση της Μακεδονίας.
Η Βέροια και η Νάουσα του 1915 – Επαγγέλματα, εμπόριο και καθημερινότητα
Ένα από τα πιο ενδιαφέροντα σημεία της παρουσίασης αφορούσε την οικονομική και κοινωνική ζωή της Βέροιας και της Νάουσας στις αρχές του 20ού αιώνα.
Η Ολυμπία Μπέτσα αναφέρθηκε στον Πανελλήνιο Οδηγό του 1915, ο οποίος περιλαμβάνει καταγραφές για τις επαγγελματικές δραστηριότητες, τις δημόσιες υπηρεσίες, την αγορά και την κοινωνική φυσιογνωμία των δύο πόλεων.
Ενδεικτικό της εικόνας που αποτυπώνουν οι πηγές είναι ότι στη Βέροια καταγράφονταν μόλις ένα εστιατόριο και ένα καφενείο, ενώ δεν υπήρχε αντίστοιχη καταγραφή κουρέων.
Ιδιαίτερα ενδιαφέροντα ήταν και τα στοιχεία για τις εμπορικές συναλλαγές της Νάουσας με την Αίγυπτο.
Σύμφωνα με έγγραφο του 1914, από τη Νάουσα εξάγονταν προϊόντα όπως κρασί, τυρί, βούτυρο και κόκκινο πιπέρι, με τις εμπορικές σχέσεις να συνδέονται και με την παρουσία οικογενειών Ναουσαίων στην Αίγυπτο.
Από τις ίδιες πηγές προκύπτει ότι οι εξαγωγές είχαν γνωρίσει μεγαλύτερη ανάπτυξη σε προηγούμενα χρόνια, ενώ στη διακίνηση λευκού τυριού συμμετείχε και η Βέροια.
Οι ψαράδες της Αλεξάνδρειας και η λίμνη των Γιαννιτσών
Ξεχωριστή θέση στην παρουσίαση είχαν οι εκλογικοί κατάλογοι της περιφέρειας Θεσσαλονίκης του 1915, από τους οποίους ο συγγραφέας άντλησε πληροφορίες για τους κατοίκους και τα επαγγέλματα της σημερινής περιοχής της Αλεξάνδρειας.
Οι κατάλογοι περιλαμβάνουν στοιχεία για οικισμούς όπως το Πλατύ, το Κλειδί, τα Τρίκαλα, η Κορυφή, το Νεοχώρι, ο Σχοινάς και άλλες κοινότητες της περιοχής.
Ένα από τα στοιχεία που ξεχώρισαν ήταν ότι το επάγγελμα του αλιέα αποτελούσε το τρίτο συνηθέστερο στις σχετικές καταγραφές.
Η εξήγηση συνδέεται με την ύπαρξη της λίμνης των Γιαννιτσών, η οποία εκείνη την εποχή αποτελούσε σημαντική πηγή αλιευτικής δραστηριότητας και εισοδήματος για τους κατοίκους.
Η συγκεκριμένη αναφορά αποτυπώνει πόσο διαφορετική ήταν η οικονομική και γεωγραφική φυσιογνωμία της περιοχής πριν από τις μεγάλες αποξηραντικές παρεμβάσεις των επόμενων δεκαετιών.
Ο σιδηρόδρομος και τα δάση στην υπηρεσία του πολέμου
Σημαντικό μέρος του βιβλίου είναι αφιερωμένο στη σιδηροδρομική γραμμή Θεσσαλονίκης–Μοναστηρίου, η οποία εξυπηρετούσε τη μεταφορά ανθρώπων και εμπορευμάτων και απέκτησε ιδιαίτερη στρατιωτική σημασία κατά τη διάρκεια του πολέμου.
Οι σιδηροδρομικοί σταθμοί της περιοχής, μεταξύ των οποίων της Αλεξάνδρειας, της Βέροιας και της Νάουσας, αποτέλεσαν κρίσιμα σημεία για την τροφοδοσία και τη μετακίνηση δυνάμεων της Στρατιάς της Ανατολής.
Αντίστοιχα, τα δάση της Ημαθίας αξιοποιήθηκαν για την κάλυψη των μεγάλων αναγκών των ελληνικών και συμμαχικών στρατευμάτων σε ξυλεία.
Η πολεμική δραστηριότητα επηρέασε έτσι όχι μόνο τις συγκοινωνίες, αλλά και τη διαχείριση των φυσικών πόρων της περιοχής.
Η Βέροια των συμμαχικών στρατευμάτων – Γάλλοι, Ρώσοι, Σέρβοι και Ινδοκινέζοι
Ένα από τα σημαντικότερα κεφάλαια της έρευνας αφορά την παρουσία των συμμαχικών στρατευμάτων στη Βέροια και τις επιπτώσεις της στην καθημερινότητα της πόλης.
Κατά τη διάρκεια του πολέμου, στη Βέροια εγκαταστάθηκαν στρατιωτικές δυνάμεις διαφορετικών εθνικοτήτων, μεταξύ των οποίων Γάλλοι, Ρώσοι, Σέρβοι, Ινδοκινέζοι.
Οι στρατιώτες δεν περιορίζονταν στα στρατόπεδα, αλλά κυκλοφορούσαν στην πόλη, πραγματοποιούσαν οδικές και σιδηροδρομικές εργασίες και συμμετείχαν, ως καταναλωτές, στην οικονομική ζωή της τοπικής αγοράς.
Η παρουσία τους διαμόρφωσε μια διαφορετική εικόνα της Βέροιας, με έντονα πολυπολιτισμικά χαρακτηριστικά.
Ιδιαίτερη αξία έχουν τα ημερολόγια και η αλληλογραφία Γάλλων στρατιωτών που αξιοποιούνται στην έρευνα. Μέσα από αυτά καταγράφονται η ζωή στα στρατόπεδα, η όψη της πόλης, οι εντυπώσεις των στρατιωτών και πλευρές των κοινωνικών σχέσεων της εποχής.
Το περιστατικό στην Κουμαριά το 1918
Ανάμεσα στα περιστατικά που παρουσιάστηκαν και προκάλεσαν ενδιαφέρον ήταν μια καταγγελία κατοίκων της Κουμαριάς, το 1918.
Σύμφωνα με το αρχειακό υλικό που αναφέρθηκε στην παρουσίαση, ομάδα Ρουμανιζόντων κατοίκων απευθύνθηκε στο Ρουμανικό Προξενείο Θεσσαλονίκης, διαμαρτυρόμενη για τη συμπεριφορά χωροφυλάκων και στρατιωτών που υπηρετούσαν υπό γαλλική διοίκηση.
Στην επιστολή καταγγελλόταν ότι στρατιώτες είχαν πάρει είκοσι αυγά και μία κότα χωρίς να πληρώσουν, ενώ αναφερόταν και περιστατικό ξυλοδαρμού κατοίκου που αρνήθηκε να παραδώσει το άλογό του.
Η συγκεκριμένη καταγραφή αποτελεί ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα του τρόπου με τον οποίο η μεγάλη ιστορία του πολέμου συνδεόταν με την καθημερινότητα των κατοίκων ακόμη και μικρών χωριών της Ημαθίας.
Οι ελλείψεις τροφίμων, η αισχροκέρδεια και οι δυσκολίες επιβίωσης
Η έρευνα αναδεικνύει επίσης τις δυσκολίες στον επισιτισμό του πληθυσμού κατά τη διάρκεια του πολέμου.
Η εκτεταμένη χρήση των σιδηροδρόμων από τις συμμαχικές δυνάμεις, οι πολεμικές αναταραχές και ο ναυτικός αποκλεισμός δημιούργησαν σοβαρά προβλήματα στην τροφοδοσία των πόλεων.
Στα αρχειακά έγγραφα καταγράφονται προσπάθειες τοπικών παραγόντων να εξασφαλίσουν τρόφιμα για τη Βέροια, αλλά και φαινόμενα αισχροκέρδειας, απόκρυψης εμπορευμάτων και ελλείψεων στην αγορά.
Οι συνέπειες δεν περιορίστηκαν στη Βέροια, καθώς οι δυσχέρειες στις μεταφορές και στην τροφοδοσία επηρέασαν και περιοχές της Δυτικής Μακεδονίας.
Η εκπαίδευση, οι ασθένειες και οι πρόσφυγες
Το βιβλίο εξετάζει αναλυτικά και την εκπαιδευτική κατάσταση της Ημαθίας, αξιοποιώντας καταγραφές των σχολείων και του διδακτικού προσωπικού από το 1914.
Από αυτές προκύπτουν στοιχεία για την προέλευση των εκπαιδευτικών, τη λειτουργία των σχολείων και την προσπάθεια οργάνωσης της εκπαίδευσης στη νέα διοικητική πραγματικότητα.
Παράλληλα, ιδιαίτερη αναφορά γίνεται στις συνθήκες υγιεινής, στις επιδημίες και στην ελονοσία, που αποτελούσαν σοβαρά προβλήματα δημόσιας υγείας.
Το προσφυγικό ζήτημα καταλαμβάνει επίσης σημαντικό μέρος της έρευνας.
Ο συγγραφέας εξετάζει τις μετακινήσεις πληθυσμών που είχαν αρχίσει ήδη από την περίοδο των Βαλκανικών Πολέμων, τους τόπους προέλευσης των προσφύγων, την εγκατάστασή τους στην Ημαθία και τις δυσκολίες προσαρμογής τους.
Η καταγραφή αυτή φωτίζει τις πληθυσμιακές αλλαγές που προηγήθηκαν της μεγάλης προσφυγικής εγκατάστασης μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή.
Κωνσταντίνος Φωτιάδης: Η αξία της έρευνας και η ανάγκη στήριξης νέων ιστορικών
Στη δική του παρέμβαση, ο ομότιμος καθηγητής του Πανεπιστημίου Δυτικής Μακεδονίας Κωνσταντίνος Φωτιάδης αναφέρθηκε αρχικά στην προσωπική του γνωριμία με τον πατέρα του συγγραφέα, Μίλτο Κλοκίδη, κάνοντας ιδιαίτερη μνεία στη συμβολή του στην περιοχή της Κυψέλης.
Στη συνέχεια επικεντρώθηκε στην επιστημονική εργασία του Γιώργου Κλοκίδη, επισημαίνοντας ότι το βιβλίο στηρίζεται στη μεταπτυχιακή του έρευνα με θέμα «Οικονομία και Κοινωνία στον Νομό Ημαθίας κατά την περίοδο του Πρώτου Παγκοσμίου Πολέμου».
Ο καθηγητής χαρακτήρισε τον συγγραφέα ώριμο ιστορικό, με συστηματική ερευνητική και τεκμηριωτική προσέγγιση, τονίζοντας ότι η ενασχόλησή του με την ιστορία της γενέτειράς του δεν αποτελεί περιστασιακή προσπάθεια.
Επισήμανε ότι το έργο δεν περιορίζεται στην καταγραφή των γεγονότων του πολέμου, αλλά αναζητά τις επιπτώσεις τους στην κοινωνία, την οικονομία, τη διοίκηση και τη ζωή των απλών ανθρώπων.
Ιδιαίτερη έμφαση έδωσε σε τέσσερις άξονες της έρευνας: τη διοικητική και γεωγραφική οργάνωση της Ημαθίας, την οικονομία και την κοινωνία, την εκπαίδευση και τις δημογραφικές μεταβολές.
Ο Κωνσταντίνος Φωτιάδης αναφέρθηκε επίσης στον Εθνικό Διχασμό και στο Κίνημα της Εθνικής Αμύνης, επισημαίνοντας τη σημασία που απέκτησε η Βέροια κατά την περίοδο 1916–1918.
Στάθηκε ιδιαίτερα στην παρουσία της γαλλικής στρατιάς και των υπόλοιπων συμμαχικών δυνάμεων στην πόλη, τονίζοντας ότι πρόκειται για μια πτυχή της ιστορίας της Βέροιας που αξίζει περαιτέρω συστηματική μελέτη.
Παράλληλα, υπογράμμισε την ανάγκη στήριξης των νέων επιστημόνων που ασχολούνται με την τοπική ιστορία, σημειώνοντας ότι η Ημαθία διαθέτει πλούσιο ερευνητικό υλικό το οποίο παραμένει σε μεγάλο βαθμό αναξιοποίητο.
Όπως ανέφερε, η τοπική αυτοδιοίκηση θα μπορούσε να συμβάλει ουσιαστικά στην ενθάρρυνση και οικονομική υποστήριξη ανάλογων ερευνητικών προσπαθειών, ιδιαίτερα στον χώρο των ανθρωπιστικών επιστημών.
Γιώργος Κλοκίδης: Ένα ταξίδι στον χρόνο μέσα από αυθεντικά έγγραφα
Ο συγγραφέας Γιώργος Κλοκίδης, παίρνοντας τον λόγο, παρουσίασε στο κοινό ένα δείγμα του αρχειακού υλικού που περιλαμβάνεται στο βιβλίο του.
Μέσα από αυθεντικά ιστορικά έγγραφα επιχείρησε να μεταφέρει τους παρευρισκόμενους στην Ημαθία των αρχών του 20ού αιώνα, παρουσιάζοντας στοιχεία που αποτυπώνουν την πολιτική, οικονομική και κοινωνική πραγματικότητα της περιόδου.
Η αξιοποίηση των πρωτογενών πηγών αποτελεί βασικό χαρακτηριστικό της μελέτης, καθώς επιτρέπει την ανασύνθεση της ιστορικής εικόνας με βάση συγκεκριμένες καταγραφές και τεκμήρια της εποχής.
Το βιβλίο συνοδεύεται από βιβλιογραφία, αρχειακό υλικό και φωτογραφικά τεκμήρια, προσφέροντας τη δυνατότητα περαιτέρω αναζήτησης και μελέτης.
Μια διαφορετική προσέγγιση στην ιστορία της Ημαθίας
Από τις τοποθετήσεις των ομιλητών αναδείχθηκε ότι η βασική συμβολή της μελέτης βρίσκεται στην προσπάθεια να παρουσιαστεί ο Α΄ Παγκόσμιος Πόλεμος όχι αποκλειστικά ως στρατιωτικό και πολιτικό γεγονός, αλλά μέσα από τις αλλαγές που προκάλεσε στην καθημερινή ζωή της Ημαθίας.
Η παρουσίαση ανέδειξε μια περιοχή που βρισκόταν σε συνεχή μεταβολή: με νέες διοικητικές δομές, στρατιωτικές εγκαταστάσεις, προβλήματα τροφοδοσίας, αναδιάταξη των εμπορικών δραστηριοτήτων, μετακινήσεις πληθυσμών και αλλαγές στις κοινωνικές σχέσεις.
Παράλληλα, ιστορικές λεπτομέρειες για τη Βέροια, τη Νάουσα, την Αλεξάνδρεια και τα χωριά της περιοχής έδωσαν μια πιο συγκεκριμένη εικόνα της ζωής στην Ημαθία πριν από έναν και πλέον αιώνα.
Η εκδήλωση αποτέλεσε μια ευκαιρία γνωριμίας με μια λιγότερο προβεβλημένη περίοδο της ιστορίας του τόπου, αναδεικνύοντας παράλληλα τη σημασία της αξιοποίησης των αρχείων και της συστηματικής ιστορικής έρευνας για την κατανόηση των αλλαγών που διαμόρφωσαν τη σημερινή Ημαθία.
