Η ήττα δεν μετριέται μόνο με όσα χάνει κανείς από την τσέπη του, αλλά και με όσα εγκαταλείπει από τις αξίες, τις αντιστάσεις και τα όνειρά του. Αυτή τη βαθύτερη, ηθική και πνευματική ήττα του σύγχρονου ανθρώπου έφερε στη συζήτηση ο Γιάννης Καλπούζος, παρουσιάζοντας το νέο του μυθιστόρημα «Η πλάνη των ηττημένων» το βράδυ της Τετάρτης στη Βέροια. Με αφετηρία τις ζωές των ηρώων του, ο συγγραφέας άνοιξε μια συζήτηση για την κοινωνία που συμβιβάζεται, την εξουσία που χειραγωγεί, τον έρωτα που ανατρέπει και την ελπίδα που επιμένει ακόμη και όταν όλα μοιάζουν χαμένα.
Η εκδήλωση φιλοξενήθηκε στον χώρο Sala της Ελιάς και διοργανώθηκε από το βιβλιοπωλείο «Επίκαιρο», τον Σύνδεσμο Φιλολόγων Νομού Ημαθίας, τον Σύλλογο Κοινωνικής Παρέμβασης «Έρασμος» και τις εκδόσεις Χάρτινη Πόλη.
Η παρουσίαση δεν περιορίστηκε στην υπόθεση του βιβλίου, αλλά εξελίχθηκε σε μια ευρύτερη συζήτηση για τη σύγχρονη κοινωνία, τις ανθρώπινες σχέσεις, την εξουσία, την παραίτηση, την ψυχολογία και τη δυνατότητα του ανθρώπου να αλλάξει τη ζωή του.
Από την οικονομική κρίση στην ηθική και πνευματική ήττα
Κεντρικό σημείο της τοποθέτησης του Γιάννη Καλπούζου αποτέλεσε η έννοια της ήττας, όπως αυτή αποτυπώνεται στο μυθιστόρημά του.
Ο συγγραφέας υποστήριξε ότι η ήττα του σύγχρονου ανθρώπου δεν μπορεί να ερμηνευτεί αποκλειστικά με οικονομικούς όρους, ακόμη και σε μια κοινωνία όπου σημαντικό μέρος των πολιτών αντιμετωπίζει σοβαρές οικονομικές δυσκολίες.
«Η ήττα του σύγχρονου ανθρώπου δεν είναι οικονομική, τουλάχιστον δεν είναι μόνο οικονομική. Η ήττα είναι πρωτίστως ηθική και πνευματική», ανέφερε χαρακτηριστικά.
Μέσα από αυτή την προσέγγιση εξήγησε ότι το βιβλίο επιχειρεί να αναδείξει μια βαθύτερη κοινωνική παθογένεια: τη σταδιακή εξοικείωση των ανθρώπων με την αδικία, τη διαφθορά, την υποχώρηση των αξιών και την αίσθηση ότι τίποτα δεν μπορεί να αλλάξει.
Το μυθιστόρημα εκτυλίσσεται σε δύο χρονικές περιόδους. Το πρώτο μέρος τοποθετείται στα χρόνια 2007–2008, ενώ το δεύτερο καλύπτει την περίοδο 2018–2024, συνδέοντας τις προσωπικές ιστορίες των ηρώων με τις μεγάλες κοινωνικές μεταβολές των τελευταίων δεκαετιών.
Ο Καλπούζος σημείωσε ότι, ιδιαίτερα στο δεύτερο μέρος, η πλοκή αποκτά νέες διαστάσεις, καθώς αποκαλύπτονται μηχανισμοί χειραγώγησης και σχέσεις εξουσίας που επηρεάζουν ακόμη και τις πιο προσωπικές επιλογές των ανθρώπων.
Αναφέρθηκε στην εργαλειοποίηση της τέχνης, της επιστήμης, της παιδείας και των ανθρώπινων σχέσεων από κύκλους ισχύος, επισημαίνοντας την προσπάθεια εμπέδωσης της αντίληψης ότι όλα μπορούν να αποτελέσουν αντικείμενο συναλλαγής.
«Θέλουν να μας πείσουν ότι όλα ξεπουλιούνται και όλοι εξαγοράζονται», ήταν μία από τις χαρακτηριστικές αναφορές του.
Δέσποινα Καρυπίδου: Μια τολμηρή στροφή στο σύγχρονο κοινωνικό μυθιστόρημα
Τη λογοτεχνική διάσταση του έργου ανέπτυξε η φιλόλογος και πρόεδρος του Συνδέσμου Φιλολόγων Ημαθίας, Δέσποινα Καρυπίδου, η οποία αναφέρθηκε στη συγγραφική διαδρομή του Γιάννη Καλπούζου και στη μακρόχρονη γνωριμία της μαζί του.
Η ίδια στάθηκε ιδιαίτερα στη μετάβαση του συγγραφέα από το ιστορικό στο σύγχρονο κοινωνικό μυθιστόρημα, χαρακτηρίζοντας ουσιαστική την επιλογή του να στραφεί σε μια εποχή την οποία οι αναγνώστες έχουν βιώσει και εξακολουθούν να βιώνουν.
Όπως ανέπτυξε, η αφήγηση αγγίζει τις συνέπειες της οικονομικής κρίσης, των μνημονίων, της πανδημίας και των κοινωνικών ανακατατάξεων, αλλά και φαινόμενα που χαρακτηρίζουν τη σύγχρονη καθημερινότητα.
Ιδιαίτερη αναφορά έκανε στον καταναλωτισμό, στην εμπορευματοποίηση της ανθρώπινης ύπαρξης, στην ανάγκη κοινωνικής αποδοχής και στην αναζήτηση μιας διαρκώς βελτιωμένης εικόνας του εαυτού μας.
Στο πλαίσιο αυτό αναδείχθηκε και η κριτική που ασκεί το βιβλίο σε μηχανισμούς ψευδεπίγραφης αυτοβελτίωσης, οι οποίοι αξιοποιούν την ανθρώπινη ανασφάλεια και την ανάγκη του ατόμου να ανήκει κάπου.
Η Δέσποινα Καρυπίδου υπογράμμισε ακόμη τη σημασία της συλλογικότητας, της αυθεντικής ανθρώπινης επικοινωνίας και της τέχνης ως διεξόδων απέναντι στην κοινωνική αποξένωση.
Κατά τη διάρκεια της εκδήλωσης διάβασε επιλεγμένα αποσπάσματα του μυθιστορήματος, τα οποία συνδέθηκαν με τις παρεμβάσεις του συγγραφέα.
Οι ήρωες και οι καθημερινές ανθρώπινες ήττες
Ο Γιάννης Καλπούζος παρουσίασε βασικά στοιχεία των χαρακτήρων του, αποφεύγοντας να αποκαλύψει τις σημαντικές ανατροπές της υπόθεσης.
Ο Στάμος, εργαζόμενος σε τράπεζα και εκτιμητής έργων τέχνης, είναι ένας άνθρωπος που δυσκολεύεται να αντισταθεί στις πιέσεις του περιβάλλοντός του. Υπομένει προσβλητικές συμπεριφορές στον εργασιακό χώρο, συμβιβάζεται με καταστάσεις που δεν τον εκφράζουν και προσπαθεί επί χρόνια να ολοκληρώσει το δικό του μυθιστόρημα.
Στον αντίποδα βρίσκεται ο αδελφός του, σκηνοθέτης, με διαφορετική στάση απέναντι στη ζωή και μεγαλύτερη διάθεση να αναζητήσει νέες δυνατότητες.
Μια ακόμη κεντρική μορφή είναι η Αγγελίνα, δικαστική υπάλληλος, η οποία βιώνει έναν δυστυχισμένο γάμο και αναζητά στον έρωτα μια διαφορετική προοπτική.
Οι χαρακτήρες αυτοί, όπως εξήγησε ο συγγραφέας, κουβαλούν ανασφάλειες, αντιφάσεις, αυταπάτες και προσωπικές ήττες που παραπέμπουν στις εμπειρίες του σύγχρονου ανθρώπου.
Σημαντικό στοιχείο της πλοκής αποτελεί επίσης μια μυστηριώδης προσωπογραφία του Στάμου, φιλοτεχνημένη από έναν απομονωμένο ζωγράφο, η οποία συνδέεται με γεγονότα του παρελθόντος και οδηγεί σε απρόσμενες αποκαλύψεις.
Η ψυχολογία των σχέσεων και η παρέμβαση του «Έρασμου»
Ξεχωριστό ενδιαφέρον παρουσίασε ο διάλογος του συγγραφέα με την ψυχολόγο του Συλλόγου Κοινωνικής Παρέμβασης «Έρασμος», Άννα – Μαρία Καραφυλλίδου.
Με αφετηρία τον χαρακτήρα της Αγγελίνας, συζητήθηκαν οι λόγοι για τους οποίους ένας άνθρωπος μπορεί να παραμένει σε μια σχέση που δεν τον ικανοποιεί, ακόμη και όταν επιθυμεί να αλλάξει τη ζωή του.
Η ψυχολόγος αναφέρθηκε στην αμφιθυμία, στον φόβο της μοναξιάς, στην ανασφάλεια απέναντι στο άγνωστο, στις κοινωνικές αντιλήψεις και στην οικονομική εξάρτηση, παράγοντες που μπορούν να δυσκολέψουν τη λήψη αποφάσεων.
Διευκρίνισε ότι η ψυχολογική υποστήριξη δεν έχει ως στόχο να υποδείξει στον άνθρωπο ποια απόφαση πρέπει να πάρει, αλλά να τον βοηθήσει να αναγνωρίσει τις ανάγκες και τις δυνατότητές του.
Παράλληλα, έγινε σαφής διάκριση ανάμεσα σε μια δυσλειτουργική συντροφική σχέση και σε μια κακοποιητική σχέση, στην οποία προτεραιότητα αποτελεί η προστασία και η ασφάλεια του θύματος.
Στη συζήτηση παρουσιάστηκε και το έργο του «Έρασμου», με αναφορά στις υπηρεσίες υποστήριξης κακοποιημένων γυναικών, στην προσωρινή φιλοξενία, στην ψυχοκοινωνική, νομική και άλλη εξειδικευμένη βοήθεια, καθώς και στις δράσεις ενημέρωσης και πρόληψης.
Η παγίδα της τελειότητας και η ανάγκη του ανθρώπου να ανήκει κάπου
Μια ακόμη πλευρά του μυθιστορήματος που απασχόλησε την παρουσίαση ήταν η μυστηριώδης «Ακαδημία Πνευματικής Όρασης», στην οποία εμπλέκεται η Αγγελίνα.
Μέσα από τη συγκεκριμένη οργάνωση, ο Καλπούζος εξετάζει πώς η επιθυμία για προσωπική εξέλιξη, αναγνώριση και κοινωνική αποδοχή μπορεί να μετατραπεί σε πεδίο χειραγώγησης.
Η συζήτηση επεκτάθηκε στη σύγχρονη κουλτούρα της αυτοβελτίωσης, στην προβολή εξιδανικευμένων εικόνων μέσα από τα κοινωνικά δίκτυα και στην πίεση που ασκείται στους ανθρώπους να ανταποκριθούν σε πρότυπα επιτυχίας και τελειότητας.
Η Άννα – Μαρία Καραφυλλίδου στάθηκε στην ανάγκη αναγνώρισης των πραγματικών προσωπικών επιθυμιών, πέρα από τις προσδοκίες που δημιουργεί το κοινωνικό περιβάλλον.
Στο ίδιο πλαίσιο συζητήθηκε και ο ρόλος της τύχης στην ανθρώπινη ζωή, με αφορμή απρόβλεπτες συναντήσεις και γεγονότα της μυθιστορηματικής πλοκής. Επισημάνθηκε ότι η πορεία κάθε ανθρώπου διαμορφώνεται τόσο από τις προσωπικές αποφάσεις όσο και από συνθήκες που δεν μπορεί να ελέγξει.
Ο έρωτας ως αντίβαρο στη σκοτεινή πλευρά της κοινωνίας
Παρά τις έντονες κοινωνικές και πολιτικές προεκτάσεις του έργου, ο Γιάννης Καλπούζος έδωσε ιδιαίτερη έμφαση στον έρωτα, τον οποίο παρουσίασε ως στοιχείο που διατρέχει ολόκληρο το μυθιστόρημα.
Ο έρωτας εμφανίζεται ως μια δύναμη ικανή να ανατρέψει ισορροπίες, να δημιουργήσει προσδοκίες, αλλά και να φέρει τους ανθρώπους αντιμέτωπους με τις βαθύτερες αντιφάσεις τους.
Ο συγγραφέας μίλησε για την απρόβλεπτη παρουσία του στη ζωή, για τη δυνατότητά του να γεννά ελπίδα, αλλά και για τον πόνο της απώλειας.
Η θεματική αυτή συνδέθηκε με τη μουσική και τη στιχουργική του δραστηριότητα. Ο Καλπούζος αναφέρθηκε, μεταξύ άλλων, στο τραγούδι του «Ό,τι αγαπώ», εξηγώντας πώς ένα έργο που γράφτηκε με συγκεκριμένη προσωπική αφορμή μπορεί να αποκτήσει διαφορετικό νόημα για κάθε ακροατή.
Τη μουσική διάσταση της βραδιάς ανέλαβε ο Κωνσταντίνος Χαλάτσης, με τραγούδια σε στίχους του συγγραφέα.
«Ένα βιβλίο δεν μπορεί να αλλάξει τον κόσμο»
Ιδιαίτερη ήταν και η αναφορά του Καλπούζου στη σχέση της λογοτεχνίας με τον αναγνώστη.
Όπως εξήγησε, η συγγραφή αποτελεί μια μοναχική διαδικασία, αλλά το βιβλίο αποκτά πραγματική ζωή όταν φτάσει στα χέρια των αναγνωστών. Καθένας το προσεγγίζει μέσα από τις δικές του εμπειρίες και αναζητήσεις, δίνοντάς του διαφορετικές ερμηνείες.
Ο συγγραφέας αναγνώρισε ότι ένα βιβλίο δεν μπορεί από μόνο του να αλλάξει τον κόσμο, καθώς οι βαθιά ριζωμένες ανθρώπινες αντιλήψεις δύσκολα μεταβάλλονται.
Ωστόσο, μέσα από προσωπικό περιστατικό που αφηγήθηκε από συνάντησή του με παιδιά, ανέδειξε τη σημασία που μπορεί να έχει ακόμη και μια συζήτηση, μια σκέψη ή μια λογοτεχνική εμπειρία στη ζωή ενός ανθρώπου.
Στάθηκε επίσης στην ανάγκη αναγνώρισης των ιδιαίτερων ικανοτήτων των παιδιών, αναφερόμενος στις μαθησιακές δυσκολίες και στη σημασία της αναζήτησης και ενθάρρυνσης των ταλέντων τους.
Μια ιστορία σκοτεινή, αλλά όχι χωρίς ελπίδα
Προς το τέλος της παρουσίασης, ο Γιάννης Καλπούζος υπογράμμισε ότι, παρά τις σκοτεινές πλευρές της κοινωνίας που αποτυπώνει το μυθιστόρημα, το έργο δεν οδηγεί σε μια μηδενιστική θεώρηση της ζωής.
Η διαφθορά, η παθολογία της εξουσίας, η ανθρώπινη αδυναμία και η κοινωνική παραίτηση συνυπάρχουν με τη δυνατότητα της προσωπικής μεταστροφής.
Η λύτρωση, όπως εξήγησε, δεν προκύπτει από μια απροσδόκητη εξωτερική παρέμβαση, αλλά μέσα από την εσωτερική αλλαγή των ίδιων των ηρώων.
Με αυτόν τον τρόπο, «Η πλάνη των ηττημένων» επιχειρεί να συνδυάσει τη μυστηριώδη πλοκή και τις ανθρώπινες ιστορίες με μια ευρύτερη αναζήτηση γύρω από την ελευθερία, την ευθύνη, τις αξίες και την ελπίδα.
Η παρουσίαση στη Βέροια ανέδειξε αυτή την πολυεπίπεδη προσέγγιση του Γιάννη Καλπούζου, μέσα από τις λογοτεχνικές αναλύσεις της Δέσποινας Καρυπίδου, τον διάλογο με την ψυχολόγο Άννα – Μαρία Καραφυλλίδου και τις μουσικές παρεμβάσεις του Κωνσταντίνου Χαλάτση.
Μια εκδήλωση στην οποία το βιβλίο αποτέλεσε την αφετηρία για ερωτήματα που ξεπερνούν τη λογοτεχνία και αφορούν την καθημερινότητα, τις επιλογές και τις αντιφάσεις της σύγχρονης κοινωνίας.
