Τη συνολική πρότασή του για μια ριζική αναδιάρθρωση της Τοπικής Αυτοδιοίκησης και του τρόπου λειτουργίας του κράτους παρουσίασε ο Αλέξης Τσίπρας, μιλώντας σε ειδική εκδήλωση της ΕΛ.Α.Σ. στο Σεράφειο, με κεντρικό θέμα την αποκέντρωση εξουσιών, πόρων και αρμοδιοτήτων προς τις τοπικές κοινωνίες.
Ο πρώην πρωθυπουργός περιέγραψε το σχέδιο «Αριστοτέλης» ως την «πρώτη μεγάλη πράξη μιας Νέας Μεταπολίτευσης», υποστηρίζοντας ότι η Ελλάδα χρειάζεται μια νέα σχέση ανάμεσα στο κεντρικό κράτος, την Αυτοδιοίκηση και τον πολίτη. Όπως ανέφερε, στόχος είναι να εγκαταλειφθεί το σημερινό υπερσυγκεντρωτικό μοντέλο και οι αποφάσεις να λαμβάνονται όσο το δυνατόν πιο κοντά στους πολίτες.
Στην ομιλία του χρησιμοποίησε ως αφετηρία το δημογραφικό πρόβλημα και την εγκατάλειψη της ελληνικής υπαίθρου, σημειώνοντας ότι χωριά ερημώνουν επειδή οι νέοι δεν βρίσκουν εργασία, υπηρεσίες υγείας, παιδείας και βασικές υποδομές, ενώ παράλληλα τα μεγάλα αστικά κέντρα ασφυκτιούν από το στεγαστικό πρόβλημα και τη συγκέντρωση του πληθυσμού.
Ο Αλέξης Τσίπρας υποστήριξε ότι η Ελλάδα παραμένει ένα από τα πλέον συγκεντρωτικά κράτη της Ευρώπης, επισημαίνοντας πως οι δήμοι και οι περιφέρειες διαχειρίζονται μόλις το 6,5% των δημόσιων δαπανών, όταν ο ευρωπαϊκός μέσος όρος προσεγγίζει το 34%. «Αυτό δεν είναι αυτοδιοίκηση, αλλά ετεροδιοίκηση», ανέφερε χαρακτηριστικά.
Το σχέδιο «Αριστοτέλης» στηρίζεται στις αρχές της εγγύτητας, της επικουρικότητας, της αποτελεσματικότητας και της δημοκρατικής λογοδοσίας, με βασική επιδίωξη κάθε απόφαση να λαμβάνεται στο επίπεδο που βρίσκεται πιο κοντά στον πολίτη.
Μεταξύ των βασικών προτάσεων περιλαμβάνονται η κατάργηση των Αποκεντρωμένων Διοικήσεων και η μεταφορά των αρμοδιοτήτων τους στις αιρετές Περιφέρειες, η δημιουργία ενεργειακών κοινοτήτων σε κάθε Περιφερειακή Ενότητα, καθώς και η σύναψη αναπτυξιακών συμβολαίων μεταξύ κράτους και Περιφερειών.
Ιδιαίτερη αναφορά έγινε και στη λειτουργία των Δήμων, με τον κ. Τσίπρα να υποστηρίζει ότι ο «Καλλικράτης» δημιούργησε μεγάλους δήμους χωρίς κοινωνική και γεωγραφική συνοχή. Πρότεινε την επαναφορά της αυτονομίας σε περισσότερους από 100 δήμους που, όπως είπε, διαθέτουν ιδιαίτερη ιστορική και πολιτιστική ταυτότητα, ενώ παράλληλα εισηγήθηκε τη θεσμοθέτηση μητροπολιτικής διακυβέρνησης σε Αθήνα και Θεσσαλονίκη για ζητήματα όπως οι μεταφορές, οι μεγάλες υποδομές, η πολιτική προστασία και ο χωροταξικός σχεδιασμός.
Σημαντικό μέρος της παρουσίασης αφιερώθηκε στην οικονομική ενίσχυση της Αυτοδιοίκησης. Η πρόταση προβλέπει σταθερούς και κατοχυρωμένους πόρους για δήμους και περιφέρειες, αύξηση των Κεντρικών Αυτοτελών Πόρων, απόδοση του τέλους ανθεκτικότητας στους δήμους, ενίσχυση του Πράσινου Ταμείου, μεγαλύτερη συμμετοχή της Αυτοδιοίκησης στους πόρους του νέου ΕΣΠΑ, καθώς και νέο πρόγραμμα «Φιλόδημος», με συνολικούς πόρους που, σύμφωνα με την πρόταση, θα προσεγγίζουν τα 15 δισ. ευρώ ανά αυτοδιοικητική θητεία.
Παράλληλα, παρουσιάστηκαν θεσμικές αλλαγές που αφορούν την καθιέρωση Εθνικής Πολιτικής Γεωγραφικής Ισότητας, τη δημιουργία Εθνικού Παρατηρητηρίου Γεωγραφικής Ισότητας, την οικονομική αυτονομία των ΟΤΑ, αλλά και την επαναφορά της εκλογής δημάρχων και περιφερειαρχών με το σύστημα των δύο γύρων και όριο εκλογής το 50%.
Ο πρώην πρωθυπουργός χαρακτήρισε την αποκέντρωση όχι απλώς διοικητική μεταρρύθμιση, αλλά αναπτυξιακή και δημοκρατική επιλογή, τονίζοντας ότι οι δήμοι πρέπει να μετατραπούν από φορείς περιορισμένων αρμοδιοτήτων σε πραγματικές τοπικές κυβερνήσεις. «Η αποκέντρωση είναι Δημοκρατία και ισχυρή Τοπική Αυτοδιοίκηση σημαίνει ισχυρή Δημοκρατία», υπογράμμισε.
Η εκδήλωση εντάσσεται στη σειρά θεματικών παρουσιάσεων της ΕΛ.Α.Σ. για το προγραμματικό της πλαίσιο, μετά την παρουσίαση των θέσεων για την Παιδεία, ενώ το επόμενο διάστημα αναμένεται να ακολουθήσουν αντίστοιχες παρεμβάσεις για το κοινωνικό κράτος, την υγεία και άλλους βασικούς τομείς πολιτικής.
Ισχυρή Αυτοδιοίκηση, Ισχυρή Δημοκρατία
Η πρόταση που παρουσιάστηκε υπό τον τίτλο «Ισχυρή Αυτοδιοίκηση, Ισχυρή Δημοκρατία» δεν περιορίζεται σε αλλαγές διοικητικών ορίων ή στον αριθμό των δήμων, αλλά περιγράφει μια συνολική αναθεώρηση της σχέσης ανάμεσα στο κράτος, την Αυτοδιοίκηση και τον πολίτη. Βασίζεται στις αρχές της εγγύτητας, της επικουρικότητας, της αποτελεσματικότητας και της δημοκρατικής λογοδοσίας, με στόχο οι αποφάσεις να λαμβάνονται όσο το δυνατόν πιο κοντά στις τοπικές κοινωνίες.
Το σχέδιο οργανώνεται σε πέντε βασικούς πυλώνες: τον ανασχεδιασμό του αυτοδιοικητικού χάρτη, την αναγέννηση των κοινοτήτων, τη μητροπολιτική και διαδημοτική συνεργασία, τη συμμετοχική διακυβέρνηση και την οικονομική ενδυνάμωση των δήμων.
Μεταξύ άλλων, προτείνεται η κατάργηση των Αποκεντρωμένων Διοικήσεων και η μεταφορά των αρμοδιοτήτων, του προσωπικού και των αντίστοιχων πόρων στις αιρετές Περιφέρειες. Παράλληλα, προβλέπεται σαφής διαχωρισμός των αρμοδιοτήτων μεταξύ κράτους, Περιφερειών και δήμων, ώστε κάθε ευθύνη να έχει έναν συγκεκριμένο φορέα και ο πολίτης να γνωρίζει σε ποιον πρέπει να απευθυνθεί.
Για τον αυτοδιοικητικό χάρτη προτείνεται η δημιουργία 100 έως 150 νέων δήμων, χωρίς αυστηρά πληθυσμιακά όρια, αλλά με κριτήρια τη γεωγραφία, την ιστορική και πολιτιστική ταυτότητα, την παραγωγική συνοχή και τις πραγματικές ανάγκες κάθε περιοχής. Τα νησιά, σύμφωνα με την πρόταση, θα εξακολουθήσουν να λειτουργούν ως ενιαίοι δήμοι.
Ιδιαίτερη βαρύτητα δίνεται στις μικρές κοινότητες, με αυτοτελή κάλπη για την εκλογή των συμβουλίων τους, ενισχυμένες αρμοδιότητες, ξεχωριστό προϋπολογισμό και απευθείας χρηματοδότηση από το υπουργείο Εσωτερικών. Προτείνεται επίσης η επαναφορά των τοπικών διαμερισμάτων, με ουσιαστικό λόγο στον σχεδιασμό των έργων και στη διαχείριση τοπικών πόρων.
Για προβλήματα που ξεπερνούν τα όρια ενός δήμου προβλέπεται η συγκρότηση ισχυρών διαδημοτικών συνδέσμων. Οι σύνδεσμοι αυτοί θα αναλαμβάνουν ζητήματα όπως οι μεταφορές, τα ύδατα, η διαχείριση απορριμμάτων, η πολιτική προστασία, οι μεγάλες υποδομές και η τεχνική υποστήριξη μικρότερων δήμων. Σε Αθήνα και Θεσσαλονίκη προτείνεται η δημιουργία μητροπολιτικών συνδέσμων με συγκεκριμένες υπερτοπικές αρμοδιότητες.
Στον τομέα της δημοκρατικής λειτουργίας, το σχέδιο προβλέπει δεσμευτικούς συμμετοχικούς προϋπολογισμούς, τοπικά δημοψηφίσματα με αποφασιστικό χαρακτήρα, δημόσια παρακολούθηση της πορείας των έργων και υποχρεωτικό ετήσιο απολογισμό των δημοτικών και περιφερειακών αρχών. Για την εκλογή δημάρχων και περιφερειαρχών προτείνεται η διατήρηση των δύο γύρων, με εκλογή στο 50% συν μία ψήφο.
Κεντρικό κεφάλαιο αποτελεί η οικονομική αυτονομία της Αυτοδιοίκησης. Η πρόταση προβλέπει κατοχύρωση των Κεντρικών Αυτοτελών Πόρων ως σταθερού ποσοστού του ΑΕΠ, απόδοση ολόκληρου του τέλους ανθεκτικότητας στους δήμους, αύξηση των πόρων του Πράσινου Ταμείου, διάθεση του 15% του νέου εθνικού φακέλου ευρωπαϊκών χρηματοδοτήσεων αποκλειστικά για δημοτικά έργα και δημιουργία νέου προγράμματος «Φιλόδημος», ύψους 3,5 δισ. ευρώ ανά αυτοδιοικητική θητεία.
Σύμφωνα με την κοστολόγηση της πρότασης, οι συνολικοί κατοχυρωμένοι πόροι για τους δήμους θα μπορούσαν να προσεγγίσουν τα 13 δισ. ευρώ μέσα σε μία πενταετία. Παράλληλα, προβλέπεται η δημιουργία ενεργειακής κοινότητας σε κάθε Περιφερειακή Ενότητα, ώστε δήμοι και ΔΕΥΑ να μειώσουν το ενεργειακό τους κόστος και να ενισχυθούν κοινωνικά τιμολόγια για ευάλωτα νοικοκυριά.
Βασική αρχή του σχεδίου είναι ότι καμία νέα αρμοδιότητα δεν θα μεταφέρεται στην Αυτοδιοίκηση χωρίς το αναγκαίο προσωπικό και τους αντίστοιχους οικονομικούς πόρους. Όπως επισημαίνεται στην πρόταση, ζητούμενο είναι το πέρασμα από την «ετεροδιοίκηση» σε μια πραγματική αυτοδιοίκηση, με περισσότερη αποκέντρωση, λιγότερη γραφειοκρατία και μεγαλύτερη εμπιστοσύνη στις τοπικές κοινωνίες.
