Γράφει ο Γιώργος Μακαρατζής
Η συζήτηση για τις επιδράσεις της τεχνητής νοημοσύνης (ΤΝ) στη γνωστική λειτουργία του ανθρώπου αποκτά ολοένα και μεγαλύτερη έκταση, καθώς τα συστήματα τεχνητής νοημοσύνης (ΤΝ) γίνονται πιο ικανά, διαδραστικά και ενσωματωμένα στην καθημερινή ζωή. Το ερώτημα δεν είναι πλέον αν η ΤΝ επηρεάζει τη σκέψη μας, αλλά με ποιους τρόπους μπορεί να τη βελτιώσει.
Το κείμενο που ακολουθεί επιχειρεί να παρουσιάσει μερικούς τρόπους χρήσης των συστημάτων ΤΝ από τον εκπαιδευτικό, ώστε να διευρύνει και να οργανώσει τη γνώση του, να ενισχύσει την κριτική σκέψη και τη μεταγνώση, να δημιουργήσει νέα γνώση, λαμβάνοντας υπόψη επιφυλάξεις και προϋποθέσεις.
1. Η ΤΝ ως εργαλείο διεύρυνσης της γνώσης
Ένας από τους σημαντικότερους τρόπους με τους οποίους η ΤΝ μπορεί να βελτιώσει τη σκέψη είναι μέσω της διεύρυνσης του γνωστικού ορίζοντα. Οι Floridi και Chiriatti (2020) επισημαίνουν ότι τα συστήματα ΤΝ λειτουργούν ως «μηχανές διεύρυνσης του πληροφοριακού περιβάλλοντος», προσφέροντας στον χρήστη πρόσβαση σε εναλλακτικές αναγνώσεις, θεωρίες και παραδείγματα που υπό άλλες συνθήκες δεν θα είχε εξετάσει.
Αυτή η δυνατότητα της ΤΝ μπορεί να χρησιμοποιηθεί για τη διδακτική προσέγγιση της έννοιας ιστορική προοπτική (historical perspective). Τα συστήματα ΤΝ έχουν τη δυνατότητά της να προσφέρουν πολλαπλές προοπτικές ενός ιστορικού θέματος σε ελάχιστο χρόνο και από πηγές που είναι δύσκολο να βρεθούν από τον μαθητή. Τα συστήματα ΤΝ μπορούν να παρουσιάσουν εναλλακτικές ερμηνείες ενός γεγονότος, να συγκρίνουν σχολές σκέψης και να αναδεικνύουν τα επιχειρήματα πίσω από κάθε οπτική.
Για παράδειγμα, στο μάθημα της ιστορίας ένας εκπαιδευτικός θέλει να σχεδιάσει ένα μάθημα για την Ελληνική Επανάσταση. Χρησιμοποιώντας ένα σύστημα ΤΝ μπορεί να ζητήσει να του παρουσιάσει αντίθετες ιστοριογραφικές προσεγγίσεις, π.χ. ελλήνων και τούρκων ιστορικών. Το σύστημα ΤΝ έχει τη δυνατότητα να παραθέσει τόσο εθνοκεντρικές αφηγήσεις των δυο πλευρών όσο και νεότερες επαναξιολογήσεις της ελληνικής επανάστασης στο πλαίσιο των βαλκανικών εξεγέρσεων ή των κοινωνικών κινημάτων της εποχής. Αυτό μπορεί να βοηθήσει τον εκπαιδευτικό να βρει πολυπρισματικές θεωρήσεις του θέματος και να τις αξιοποιήσει σε δραστηριότητες που ζητούν από τους μαθητές να τις συγκρίνουν μεταξύ τους, να τις αξιολογήσουν και να καταλήξουν σε δικά τους τεκμηριωμένα συμπεράσματα.
2. Οργάνωση της σκέψης
Η ΤΝ μπορεί επίσης να βοηθήσει στην οργάνωση σύνθετων ιδεών. Ο Kahneman (2011) αναφέρει ότι η ανθρώπινη σκέψη συχνά παρασύρεται από γνωστικές ευκολίες και ασυνείδητες μεροληψίες. Τα συστήματα ΤΝ, όταν χρησιμοποιούνται σωστά, μπορούν να επισημάνουν ασυνέχειες στη συλλογιστική μας ή να προτείνουν διαφορετικά επιχειρήματα, τα οποία δεν είχαμε σκεφθεί.
Το παράδειγμα που ακολουθεί αναφέρεται στη χρήση ΤΝ για τη συγγραφή εργασιών: ένας εκπαιδευτικός καταγράφει πρόχειρες σημειώσεις για ένα θέμα, τις εισαγάγει στο σύστημα ΤΝ και του ζητά να του προτείνει μια εργασία βασισμένη στις δικές του σημειώσεις, που να περιλαμβάνει: εισαγωγή–μεθοδολογία–ανάλυση–συμπεράσματα, να εντοπίσει ασάφειες και να δώσει εναλλακτικές διατυπώσεις. Αυτό δεν υποκαθιστά τον εκπαιδευτικό, αλλά τον βοηθά ώστε η σκέψη του να γίνει πιο συνεκτική και πειστική.
3. Ενίσχυση κριτικής σκέψης
Η δυνατότητα να παράγουμε επιχειρήματα υπέρ και κατά μιας θέσης είναι κεντρική στην ανάπτυξη της κριτικής σκέψης. Σύμφωνα με τους Paul και Elder (2019), η κριτική σκέψη απαιτεί «ενεργή αναζήτηση εναλλακτικών και αυστηρή εξέταση υποθέσεων». Τα συστήματα ΤΝ μπορούν να λειτουργήσουν ως «διαμεσολαβητικός συνομιλητής», αντιπαραβάλλοντας διαφορετικές απόψεις και επιχειρήματα, εντοπίζοντας ασυμφωνίες, αστοχίες και λάθη και προτείνοντας ερωτήματα που οδηγούν σε βαθύτερο αναστοχασμό.
Για παράδειγμα, ένας εκπαιδευτικός ζητά από τους μαθητές να επιχειρηματολογήσουν υπέρ της χρήσης των «έξυπνων κινητών τηλεφώνων» (smartphones) στην εκπαίδευση. Στη συνέχεια ο εκπαιδευτικός χρησιμοποιεί ένα σύστημα ΤΝ και ζητα να παρουσιάσει ισχυρότερα επιχειρήματα, αναφορικά τους κινδύνους διάσπασης προσοχής, τα προβλήματα ψηφιακής ισότητας, καθώς και έρευνες που δείχνουν συσχέτιση μεταξύ υπερβολικής χρήσης συσκευών και μειωμένης συγκέντρωσης. Κατόπιν ζητά από τους μαθητές να σκεφθούν καλύτερα επιχειρήματα και να αντικρούσουν τα επιχειρήματα του συστήματος ΤΝ. Με αυτόν τον τρόπο οι μαθητές αναγκάζονται να επαναπροσδιορίσουν τις απόψεις τους και να τις υποστηρίξουν με ισχυρότερα επιχειρήματα.
4. Μεταγνώση
Ο Zimmerman (2002) αποκαλεί αυτορρυθμιζόμενη μάθηση την αναγνώριση των γνωστικών στρατηγικών που χρησιμοποιεί ο άνθρωπος, τον εντοπισμό κενών με στόχο τη συνεχή βελτίωση. Τα συστήματα ΤΝ μπορούν να βοηθήσουν τον μαθητή να κατανοήσει πώς σκέφτεται και πού χρειάζεται μεγαλύτερη ακρίβεια μέσω προτροπών αυτο-αξιολόγησης: “Ποιο στάδιο του συλλογισμού μου χρειάζεται ενίσχυση;”, “Ποια υπόθεση δεν έχω τεκμηριώσει;”
Για παράδειγμα, ένας εκπαιδευτικός μπορεί να ζητήσει από την ΤΝ να αναλύσει ένα σχέδιο μαθήματος βάσει συγκεκριμένων παιδαγωγικών κριτηρίων. Το σύστημα εντοπίζει πιθανές αναντιστοιχίες μεταξύ στόχων και δραστηριοτήτων και ζητά από τον εκπαιδευτικό να αναστοχαστεί πάνω στη δομή του μαθήματος.
5. Δημιουργικότητα και παραγωγή νέων ιδεών
Οι Boden (2004) και Sosa (2019) τονίζουν ότι η δημιουργικότητα συχνά προκύπτει από τη συνδυαστική χρήση υπαρχόντων στοιχείων με νέους τρόπους. Τα σύγχρονα συστήματα ΤΝ μπορούν να προτείνουν πολλαπλούς συνδυασμούς ιδεών, να μετασχηματίσουν γνωστές έννοιες ή να παράγουν αναλογίες. Με αυτόν τον τρόπο τα συστήματα ΤΝ χρησιμοποιούνται ως εργαλείο δημιουργίας κι όχι αναπαραγωγής.
Ένας εκπαιδευτικός, για παράδειγμα, μπορεί να ζητήσει από ένα σύστημα ΤΝ να προτείνει σχέδια μαθημάτων που συνδυάζουν ενεργητική μάθηση και παιδαγωγική χρήση ψηφιακών εργαλείων ΤΝ .
6. Επιφυλάξεις και προϋποθέσεις
Παρά τα παραπάνω οφέλη, η ενσωμάτωση συστημάτων ΤΝ στη σκέψη απαιτεί προσεκτικό χειρισμό. Ο Carr (2010) προειδοποιεί ότι η υπερβολική εξάρτηση από εργαλεία πληροφορίας μπορεί να μειώσει την ικανότητα εστιασμένης προσοχής και βαθιάς επεξεργασίας. Επίσης, τα συστήματα ΤΝ εμπεριέχουν προκαταλήψεις που προέρχονται από τα δεδομένα εκπαίδευσής τους, γεγονός που μπορεί να μεταφέρει μεροληψίες στον χρήστη αν δεν τηρήσει κριτική στάση της χρήσης τους.
Το ζητούμενο είναι η κριτική και ουσιαστική χρήση των συστημάτων ΤΝ. Αναγκαία συνθήκη για τη βελτίωση της σκέψης είναι η χρήση συστημάτων ΤΝ να λειτουργεί ως ενισχυτής της σκέψης, όχι ως υποκατάστατο και ο χρήστης να έχει ενεργό ρόλο στη χρήση τους: ελέγχει, αξιολογεί, συγκρίνει, τροποποιεί.
Συμπέρασμα
Η τεχνητή νοημοσύνη, όταν αξιοποιείται συνειδητά, μπορεί να ενισχύσει σημαντικά τη σκέψη του ανθρώπου: διευρύνει τον γνωστικό ορίζοντα, οργανώνει το συλλογισμό, καλλιεργεί κριτική στάση, υποστηρίζει τη μεταγνώση και ενθαρρύνει τη δημιουργικότητα. Ωστόσο, η πραγματική της αξία αναδύεται μόνο μέσα από μια διαλογική σχέση, όπου ο άνθρωπος διατηρεί την πρωτοβουλία και την ευθύνη του στοχασμού.
Βιβλιογραφικές αναφορές
- Boden, M. (2004). The Creative Mind. Routledge.
- Carr, N. (2010). The Shallows: What the Internet Is Doing to Our Brains. Norton.
- Floridi, L., & Chiriatti, M. (2020). “GPT, Oracles, and Intelligence.” Minds & Machines, 30.
- Kahneman, D. (2011). Thinking, Fast and Slow. Farrar, Straus and Giroux.
- Paul, R., & Elder, L. (2019). Critical Thinking. Foundation for Critical Thinking.
- Sosa, E. (2019). Epistemology. Princeton University Press.
- Zimmerman, B. (2002). “Becoming a Self-Regulated Learner.” Theory Into Practice, 41(2).
