Γράφει η Σοφία Θεοδωρίδου
Κάθε καλοκαίρι οι ειδήσεις γεμίζουν με συστάσεις για τον καύσωνα, τις υψηλές θερμοκρασίες και την ανάγκη προστασίας των ευάλωτων ομάδων του πληθυσμού. Ανάμεσα στους κινδύνους που συνοδεύουν τις ζεστές ημέρες, η αφυδάτωση παραμένει ένας από τους συχνότερους αλλά και περισσότερο υποτιμημένους για τους ηλικιωμένους. Ίσως επειδή δεν εκδηλώνεται πάντοτε με έντονο τρόπο, ίσως επειδή τα πρώτα της σημάδια μοιάζουν με τη συνηθισμένη κόπωση, πολλές φορές περνά απαρατήρητη μέχρι να προκαλέσει σοβαρές επιπλοκές.
Η αφυδάτωση εμφανίζεται όταν ο οργανισμός χάνει περισσότερα υγρά από όσα προσλαμβάνει, με αποτέλεσμα να διαταράσσεται η φυσιολογική λειτουργία του. Το νερό αποτελεί βασικό συστατικό του ανθρώπινου σώματος και είναι απαραίτητο για τη ρύθμιση της θερμοκρασίας, τη μεταφορά θρεπτικών ουσιών, την αποβολή των άχρηστων προϊόντων του μεταβολισμού και την ομαλή λειτουργία των οργάνων.
Η αφυδάτωση μπορεί να εμφανιστεί σε οποιαδήποτε ηλικία, όμως οι ηλικιωμένοι αποτελούν μία από τις περισσότερο ευάλωτες ομάδες του πληθυσμού. Με την πάροδο των ετών το αίσθημα της δίψας συχνά μειώνεται και αρκετοί ηλικιωμένοι δεν αισθάνονται εγκαίρως την ανάγκη να πιουν νερό. Παράλληλα, ο οργανισμός τους διαθέτει μικρότερα αποθέματα νερού σε σχέση με τις νεότερες ηλικίες, ενώ συχνά συνυπάρχουν χρόνια νοσήματα ή φαρμακευτικές αγωγές που επηρεάζουν την ισορροπία των υγρών. Η λήψη διουρητικών, ο σακχαρώδης διαβήτης, η καρδιακή ανεπάρκεια και η νεφρική νόσος είναι ορισμένοι από τους παράγοντες που μπορεί να αυξήσουν τον κίνδυνο αφυδάτωσης. Οι ηλικιωμένοι και τα άτομα με χρόνια νοσήματα περιλαμβάνονται στις ομάδες που χρειάζονται ιδιαίτερη προστασία κατά τις περιόδους υψηλών θερμοκρασιών.
Η αφυδάτωση δεν αφορά μόνο τους ανθρώπους που εργάζονται στον ήλιο ή όσους ζουν στην ύπαιθρο. Μπορεί να εμφανιστεί εξίσου εύκολα σε έναν ηλικιωμένο που παραμένει στο σπίτι του κατά τη διάρκεια μιας περιόδου καύσωνα, ιδιαίτερα όταν ο χώρος δεν δροσίζεται επαρκώς ή όταν αποφεύγει να πίνει νερό επειδή δεν διψά ή φοβάται ότι θα χρειάζεται συχνότερα την τουαλέτα. Δεν είναι σπάνιο ηλικιωμένοι που ζουν μόνοι να ξεχνούν να καταναλώσουν υγρά ή να περιορίζουν συνειδητά την ισορροπία των υγρών. Η λήψη διουρητικών, ο σακχαρώδης διαβήτης, η καρδιακή ανεπάρκεια και η νεφρική νόσος είναι ορισμένοι από τους παράγοντες που μπορεί να αυξήσουν τον κίνδυνο αφυδάτωσης. Οι ηλικιωμένοι και τα άτομα με χρόνια νοσήματα περιλαμβάνονται στις ομάδες που χρειάζονται ιδιαίτερη προστασία κατά τις περιόδους υψηλών θερμοκρασιών.
Η αφυδάτωση δεν αφορά μόνο τους ανθρώπους που εργάζονται στον ήλιο ή όσους ζουν στην ύπαιθρο. Μπορεί να εμφανιστεί εξίσου εύκολα σε έναν ηλικιωμένο που παραμένει στο σπίτι του κατά τη διάρκεια μιας περιόδου καύσωνα, ιδιαίτερα όταν ο χώρος δεν δροσίζεται επαρκώς ή όταν αποφεύγει να πίνει νερό επειδή δεν διψά ή φοβάται ότι θα χρειάζεται συχνότερα την τουαλέτα. Δεν είναι σπάνιο ηλικιωμένοι που ζουν μόνοι να ξεχνούν να καταναλώσουν υγρά ή να περιορίζουν συνειδητά την πρόσληψή τους για πρακτικούς λόγους, χωρίς να αντιλαμβάνονται τον κίνδυνο.
Η δίψα δεν αποτελεί πάντοτε επαρκή οδηγό για τις ανάγκες ενός ηλικιωμένου οργανισμού. Για τον λόγο αυτό είναι σημαντικό τα υγρά να καταναλώνονται τακτικά κατά τη διάρκεια της ημέρας και όχι μόνο όταν εμφανίζεται έντονο αίσθημα δίψας. Οι ανάγκες κάθε ανθρώπου διαφέρουν και εξαρτώνται από την ηλικία, το σωματικό βάρος, τις καιρικές συνθήκες, τη σωματική δραστηριότητα, τη διατροφή και την κατάσταση της υγείας του. Ως απλός, ενδεικτικός στόχος μπορούν να αναφέρονται περίπου 6–8 ποτήρια υγρών την ημέρα, με την επισήμανση ότι σε περιόδους ζέστης οι ανάγκες ενδέχεται να αυξάνονται. Άτομα με καρδιακή ή νεφρική νόσο ή με ιατρική οδηγία περιορισμού υγρών πρέπει να ακολουθούν τις εξατομικευμένες συστάσεις του θεράποντος ιατρού τους.
Τα πρώτα σημάδια της αφυδάτωσης είναι συχνά ήπια και εύκολα παρερμηνεύονται. Η ξηροστομία, η κόπωση, η υπνηλία, ο πονοκέφαλος, η ζάλη, τα σκουρόχρωμα ούρα ή η μείωση της ποσότητάς τους μπορεί να αποτελούν προειδοποιητικά σημάδια. Στους ηλικιωμένους είναι δυνατόν να εμφανιστούν και περισσότερο ύπουλες εκδηλώσεις, όπως σύγχυση, αποπροσανατολισμός, αστάθεια κατά τη βάδιση ή ακόμη και πτώσεις. Σε αρκετές περιπτώσεις οι αλλαγές αυτές αποδίδονται λανθασμένα στην ηλικία ή στην κούραση, ενώ μπορεί να σχετίζονται με σημαντική έλλειψη υγρών.
Η πρόληψη αποτελεί το αποτελεσματικότερο μέσο προστασίας. Η κατανάλωση νερού σε τακτά χρονικά διαστήματα, η προσφορά μικρών και συχνών ποσοτήτων, καθώς και η επιλογή τροφών με υψηλή περιεκτικότητα σε νερό, όπως το καρπούζι, το πεπόνι, το αγγούρι, η ντομάτα, οι σούπες και το γιαούρτι, μπορούν να συμβάλουν στην επαρκή ενυδάτωση. Χρειάζεται επίσης να αποφεύγεται η παρατεταμένη έκθεση στον ήλιο και η παραμονή σε υπερβολικά ζεστούς χώρους. Η χρήση καπέλου και ελαφρών, ανοιχτόχρωμων ρούχων, καθώς και ο περιορισμός της έντονης σωματικής δραστηριότητας τις θερμότερες ώρες της ημέρας, αποτελούν ουσιαστικά μέτρα πρόληψης. Οι επίσημες οδηγίες συνιστούν παραμονή σε δροσερό περιβάλλον, αποφυγή της ζέστης και συχνή λήψη υγρών.
Πολλοί ηλικιωμένοι παραμένουν ενεργοί στην καθημερινότητά τους, είτε ζουν στην πόλη είτε στην ύπαιθρο. Η φροντίδα του σπιτιού, του κήπου ή του περιβολιού, ακόμη και οι αγροτικές εργασίες, αποτελούν μέρος της ζωής τους. Για τον λόγο αυτό είναι προτιμότερο οι δραστηριότητες αυτές να πραγματοποιούνται νωρίς το πρωί ή αργά το απόγευμα, αποφεύγοντας το διάστημα από τις 11:00 έως τις 17:00 και γενικότερα τις ώρες κατά τις οποίες επικρατεί έντονη ζέστη.
Ιδιαίτερα σημαντικός είναι ο ρόλος της οικογένειας και των φροντιστών. Ένα τηλεφώνημα, μια σύντομη επίσκεψη ή μια απλή υπενθύμιση για την κατανάλωση νερού μπορεί να αποδειχθεί πολύτιμη για έναν ηλικιωμένο που ζει μόνος. Η παρακολούθηση της γενικής του κατάστασης, η έγκαιρη αναγνώριση αλλαγών στη συμπεριφορά ή στην κινητικότητα και η άμεση αναζήτηση βοήθειας όταν χρειάζεται αποτελούν βασικά στοιχεία πρόληψης σοβαρότερων επιπλοκών.
Σε περίπτωση που εμφανιστούν έντονη αδυναμία, σύγχυση, λιποθυμική τάση ή αδυναμία λήψης υγρών, μεταφέρουμε το άτομο σε δροσερό και σκιερό χώρο και χαλαρώνουμε ή αφαιρούμε τα περιττά ρούχα. Εφόσον έχει πλήρη επαφή με το περιβάλλον και μπορεί να καταπιεί με ασφάλεια, του προσφέρουμε μικρές και συχνές γουλιές δροσερού νερού. Παράλληλα, μπορούμε να δροσίσουμε το σώμα του με δροσερές, υγρές πετσέτες ή επιθέματα. Εάν παρουσιάζει σύγχυση, μειωμένο επίπεδο συνείδησης, λιποθυμία, αδυναμία κατάποσης ή άλλη σοβαρή επιδείνωση, δεν του δίνουμε τίποτα από το στόμα και καλούμε άμεσα το ΕΚΑΒ στο 166 ή τον ευρωπαϊκό αριθμό έκτακτης ανάγκης 112.
Η αφυδάτωση δεν αποτελεί μια απλή ενόχληση του καλοκαιριού ούτε ένα πρόβλημα που αφορά μόνο τις ημέρες του έντονου καύσωνα. Είναι μια κατάσταση που μπορεί να επηρεάσει σημαντικά την υγεία, τη λειτουργικότητα και την ανεξαρτησία των ηλικιωμένων. Η σωστή ενημέρωση, η πρόληψη και η καθημερινή φροντίδα μπορούν να κάνουν τη διαφορά. Γιατί πολλές φορές η πρόληψη δεν απαιτεί πολύπλοκες παρεμβάσεις. Ξεκινά από ένα ποτήρι νερό που προσφέρεται την κατάλληλη στιγμή, από μια απλή υπενθύμιση και από το ειλικρινές ενδιαφέρον ενός ανθρώπου που νοιάζεται.
* Η Σοφία Θεοδωρίδου είναι Νοσηλεύτρια ΤΕ, Τμήμα Κοινωνικής Πολιτικής & Ισότητας, Δήμου Βέροιας, MSc – Ειδικευμένη Νοσηλεύτρια Επείγουσας και Εντατικής Νοσηλευτικής
