“Πόλιν ουδεμίαν άλλην πόλιν ονομάζουν οι
Ελληνες παρά μόνον την Κωνσταντινούπολιν…”
Νικηφόρος Ρωμανός 17ος αι.
Γράφει ο Κώστας Καραγιάννης
Κάποιες καλές κινήσεις των επικεφαλής του Οργανικού Φωνητικού Συνόλου “Μονόγραμμα” -το οποίο υπηρετεί δια της μουσικής τον πολιτισμό και την αλληλεγγύη στην περιοχή μας- μια ευνοϊκή συγκυρία και η θερμή ανταπόκριση των μελών του, που ξέρουν και μπορούν να τραγουδούν και να χαίρονται το δώρο της ζωής, οδήγησαν στη συμμετοχή στο 13ο Διεθνές Φεστιβάλ χορωδιών και παραδοσιακών χορευτικών που ευφυώς και με καλλιτεχνικό ζήλο οργανώνει κάθε χρόνο το Ζωγράφειο Λύκειο της Κωνσταντινούπολης.
Δεν ήταν το πρώτο μου ταξίδι στην Πόλη, αλλά ήταν αυτό που είχε μια ιδιαιτερότητα και μια ξεχωριστή σημασία !
Καταρχήν να πω για την πολιτισμική διάσταση της επίσκεψης με την παρουσία μας σε ένα πλούσιο σε αριθμό συμμετοχών φεστιβάλ (το Σάββατο 21/2 που εμείς τραγουδήσαμε συνολικά υπήρξαν 33 συμμετοχές συν 23 της προηγούμενης ημέρας!) Μια παρουσία με τέσσερα, καλά προετοιμασμένα τραγούδια των Χατζιδάκι, Θεοδωράκη, Ξαρχάκου και ενός παραδοσιακού, στο ιστορικό σχολείο της πόλης που μετράει 133 χρόνια λειτουργίας! Η συγκίνηση και η αυθυποβολή του χώρου και της ιστορίας του τεράστια ! Η υποδοχή του κόσμου και του εμπνευστή του Φεστιβάλ, του Διευθυντή του σχολείου, αυθεντική και θερμή! Προσπαθήσαμε να δώσουμε τον καλύτερο εαυτό μας και αισθανόμαστε πως βάλαμε κι εμείς (όπως και άλλα σύνολα, μερικά εκ των οποίων απολαύσαμε) ένα λιθαράκι στα πολιτιστικά δρώμενα των εκπαιδευτικών ιδρυμάτων της Πόλης, όπως και στο ηθικό των λίγων πλέον Ελλήνων που ζούν εκεί, στην πόλη αυτή των 20 και πάνω εκατομμυρίων ανθρώπων ! Ηταν τελικά μια συμμετοχή που έχει χαραχθεί βαθειά και ανεξίτηλα στη μνήμη μας και που εκτός των άλλων πρόβαλλε τη Βέροια και την Ημαθία για μια ακόμα φορά.
Για μένα προσωπικά είχε μια δεύτερη, εξ ίσου σημαντική, συναισθηματική διάσταση που έχει να κάνει με την ιστορία της οικογένειας μου, όπως και άλλων τουλάχιστον πενήντα οικογενειών του τόπου καταγωγής μου, μέλη των οποίων εργάστηκαν (κυρίως ως πετράδες-οικοδόμοι και αργότερα ως εργολάβοι κλπ.), δημιούργησαν, σπούδασαν, κατοίκησαν στην Πόλη από τα μέσα του 19ου αιώνα έως και λίγα χρόνια μετά τη μικρασιατική καταστροφή του 1922 , οπόταν κάτω από την πίεση των γεγονότων και του αρνητικού κλίματος για τους ίδιους, την εγκατέλειψαν χάνοντας τις δουλειές τους και το μεγαλύτερο μέρος από τα περιουσιακά τους στοιχεία. Οι περισσότερες μάλιστα από αυτές τις δραστηριότητες εξελίχτηκαν στην περιοχή όπου μείναμε και όπου εμφανιστήκαμε. Μια φωτογραφία που είχα μαζί μου με τον παππού μου έφηβο, μαζί με το μεγαλύτερο αδερφό του, στο πίσω μέρος της έχει τυπωμένα μεταξύ των άλλων τα παρακάτω: ΦΩΤΟΓΡΑΦΕΙΟΝ ΑΠΟΛΛΩΝ, Grand’ rue Pera Νο 346, CONSTANTINOPLE. Ήταν στην οδό Πέρα, στην πολυσύχναστη σήμερα Istiklal, με ένα βαγονάκι παλαιού τύπου τραμ να ανεβοκατεβαίνει, με πλούσια αγορά και με Καφέ, τα οποία στις βιτρίνες τους έχουν πύργους τα γλυκά και κυρίως το μπακλαβά! Φαντάζομαι πως κάποιες παρόμοιες εικόνες θα υπήρχαν και τότε που χιλιάδες Έλληνες κατοικούσαν στην περιοχή καθώς μερικά από τα καταστήματα αναφέρονται στις επιγραφές στα τέλη του 1800 ή στις αρχές του 1900. Τώρα, το μόνο που μάλλον μοιάζει με το τότε, είναι η τεχνοτροπία πολλών κτηρίων που μένουν αλώβητα και τα ελληνικά που άκουγες στην περιοχή καθώς είχε κατακλυστεί από μερικές χιλιάδες χορωδούς, χορευτές, μουσικούς και συνοδούς ή φίλους.
Αξίζει εδώ να προσθέσω πως πολλοί από τους Κωνσταντινουπολίτες παλαιότερων εποχών, αλλά και δικοί μας που πήγαν ως μετανάστες από τα μέσα του 19ου αιώνα, απέκτησαν μεγάλες περιουσίες πολλοί πρόσφεραν, κατά την ευαισθησία τους, την εθνική συνείδηση της εποχής, μεγάλα ποσά ως δωρεές για ιδρύματα ή για σχολεία εντός και εκτός Πόλης. Έτσι χτίστηκαν και λειτούργησαν το Ζωγράφειο το 1893, το περίφημο Γυμνάσιο Τσοτυλίου το 1871 και μετά (από τη Μακεδονική Φιλεκπαιδευτική Αδελφότητα, με έδρα την Κωνσταντινούπολη ως το 1924, στο ΔΣ της οποίας ήταν οι δύο παππούδες μου), πληρώνονταν τα λειτουργικά έξοδα σχολείων, εξασφαλίζονταν η πληρωμή δασκάλων σε πόλεις και χωριά (όπως στο δικό μου στο Βόιο, Κωνστάντσικο τότε, Αυγερινός από το 1928) και χρηματοδοτούνταν πλήθος άλλων δραστηριοτήτων ανθρωπιστικού και εθνικού περιεχομένου. Όλα αυτά, και πολλά άλλα ενδιαφέροντα στοιχεία, που αντανακλούν το πνεύμα αλληλεγγύης και την έμπρακτη αγάπη προς την πατρίδα περιέχονται σε “Κώδικα” και σε “Κατάστοιχον” που υπάρχουν (ένα μικρό δείγμα παρακάτω).
Κάποιες στιγμές, καθώς αυτά περνούσαν από τη σκέψη μου κατά την παραμονή μας και τις εξορμήσεις μας στην Πόλη, αισθανόμουν τις ψυχές των προγόνων να βαδίζουν δίπλα μας, στην οδό Πέραν και στα κάθετα στενά σοκάκια της, ένιωθα μια ασυνήθιστη συγκίνηση και έναν παράξενο δεσμό με την περιοχή και την ανάγκη να γράψω κάτι στη μνήμη των παππούδων μας που βίωσαν, χάρηκαν και πόνεσαν εκεί !
Μια τρίτη και τελευταία διάσταση που με απασχόλησε είναι αυτή της Ιστορίας της Πόλης και του Βυζαντίου και θέλησα να φρεσκάρω τις γνώσεις μου γι αυτό άνοιξα κάποια σχετικά βιβλία, όπως της Αρβελέρ, του Σ. Καργάκου, του διαπρεπούς ιστορικού Α.Α. Βασίλιεφ κλπ.
Αξίζει να μεταφέρω αυτούσια κάποια από τα γραφόμενα τους:
“Βυζάντιο είναι η εκχριστιανισμένη (Ο χριστιανισμός απέκτησε δικαίωμα να υπάρχει και να αναπτύσσεται το 313 με απόφαση Μ. Κωνσταντίνου και Λικίνιου) και εξελληνισμένη Ρωμαϊκή ανατολική αυτοκρατορία με την Κωνσταντινούπολη για πρωτεύουσα” (324 -1453)
“Χωρίς καμιά εμβάθυνση αυτής της περιόδου, μερικά από τα καλύτερα πνεύματα του 18ου αιώνα άσκησαν δριμεία κριτική στη Μεσαιωνική Ελληνική ιστορία”
“Η Βυζαντινή ιστορία άρχισε να εκτιμάται κυρίως κατά τα μέσα του 19ου αιώνα”
“Το 324 ο Κωνσταντίνος αποφάσισε να ιδρύσει μια νέα πρωτεύουσα και το 325 άρχισε η κατασκευή των βασικών κτιρίων… Τα εγκαίνια έγιναν στις 11 Μαΐου το 330, οι δε σχετικές γιορτές κράτησαν σαράντα μέρες.”
” Επέβαλε (ο Ηράκλειος 610-641) την ελληνική γλώσσα ως επίσημη γλώσσα όλων των διοικητικών υποθέσεων.”
” Ο Λέων ο Γ’ ο Ίσαυρος, το 716, είναι ο εμπνευστής της συγγραφής των νόμων “επί το απλούστερον” για να είναι καταληπτοί από τον απλό λαό… Κατά τη διάρκεια της περιόδου μέχρι την κατάληψη και τη λεηλασία της Πόλης από τους Σταυροφόρους το 1204, όπως και από το 1261 έως το 1453 με την ανακατάληψη της Πόλης από τους Παλαιολόγους, η ιστορία των Ελλήνων είναι τόσο στενά δεμένη με την Αυτοκρατορία ώστε να αποτελεί τμήμα του Ελληνικού έθνους. “
” Το πανεπιστήμιο της Κωνσταντινούπολης γνώρισε νέα άνθηση πρώτα χάρη στον καίσαρα Βάρδα, στον Πατριάρχη Φώτιο και στο Λέοντα το μαθηματικό και αργότερα χάρη στον Κωνσταντίνο Μονομάχο (1044) με εξέχοντες τότε τον Ψελλό και τον Ξιφιλίνος, ενώ ο διανοούμενος αυτοκράτορας Κωνσταντίνος Ζ’ ο Πορφυρογέννητος (913-959) είχε ήδη παραγγείλει τη σύνταξη εγκυκλοπαίδειας κλπ.”
” Ο πλούτος και το μεγαλείο της Βασιλεύουσας θαμπώνουν τους πολυπληθείς ξένους…Τα πολυτελή προϊόντα της βιοτεχνίας, σμάλτα, πολύτιμα σκεύη, και υφάσματα χρυσοποίκιλτα, είναι περιζήτητα ανά τον κόσμο. Οι Βυζαντινοί πολίτες, ιδίως των πόλεων, ζουν στη χλιδή και στην πολυτέλεια που τους απομακρύνει προοδευτικά από τη στρατιωτική ζωή και απασχόληση• οι ευπορότεροι εξαγοράζουν τις στρατιωτικές υποχρεώσεις τους και αποδυναμώνουν έτσι τις τάξεις του θεματικού εθνικού στρατεύματος… με οδυνηρά αποτελέσματα για τη δύναμη του Βυζαντίου. “
” Η διαμάχη με τη δύση που αρχίζει με το τελικό σχίσμα των εκκλησιών το 1054 θα πάρει πριν το τέλος του αιώνα στρατιωτικό χαρακτήρα… “
” Από τα τέλη του 13ου αιώνα και έπειτα, οι Οθωμανοί Τούρκοι άρχισαν να ενοχλούν σοβαρά τις μικρές κτίσεις της Μικράς Ασίας. Το 1341 είχαν γίνει πραγματικοί κύριοί της με φανερό σκοπό να μεταφέρουν τις εχθροπραξίες στην ευρωπαϊκή περιοχή της Αυτοκρατορίας…”
” Ο Μωάμεθ Β’ έχτισε το 1452, στα βόρεια της πόλης στις ευρωπαϊκές ακτές του Βοσπόρου, ένα ισχυρό φρούριο με πύργους (το είδαμε κατά την κρουαζιέρα μας στο Βόσπορο) …Όταν έγινε γνωστή η ανέγερση υψώθηκαν κραυγές απελπισίας από τον χριστιανικό πληθυσμό… “
” Ο Παλαιολόγος ζήτησε βοήθεια από τη Δύση…πλοία του Πάπα, των Γενουατών ή της Αραγώνας δεν κατευθύνθηκαν ποτέ προς την Ανατολή με σκοπό την ενίσχυση της ΚΠόλεως …αντί όμως για στρατιωτική βοήθεια, έφτασε ένας καρδινάλιος, ελληνικής καταγωγής, ο Ισίδωρος…”
” το βράδυ της ίδιας μέρας (29ης Μαΐου 1453) έγινε στην Αγία Σοφία η τελευταία ακολουθία… Κωνσταντινουπολίτες, Ενετοί και Γενουάτες ήταν όλοι παρόντες, αντιλαμβανόμενοι τον χαμό που πλησίαζε…οι ανταγωνισμοί που τους είχαν τόσα χρόνια απασχολήσει, ήταν πολύ μικροί για να αξίζουν κάποιας προσοχής.”
” Στα τείχη εδημιουργούντο συνεχώς νέα ρήγματα και ο Αυτοκράτορας πολεμώντας ηρωικά σαν απλώς στρατιώτης, έπεσε στη μάχη.”
“…φέρνοντας στη σκέψη τα αναρίθμητα βιβλία του Βυζαντίου, που ήταν ακόμα άγνωστα στους Λατίνους, χαρακτηρίζει την κατάληψη της πόλης από τους Τούρκους ως δεύτερο θάνατο του Ομήρου και του Πλάτωνα.”
” Η ήττα αυτή, τόσο άθλια και αξιοθρήνητη, υπήρξε μια μεγάλη νίκη των Τούρκων, μια τρομερή καταστροφή των Ελλήνων, ένα αίσχος των Λατίνων…”
Ως κατακλείδα να πούμε κάτι για το σήμερα.
Η ανάπτυξή της Πόλης -ακόμα και η πόλη των τυφλών, όπως χαρακτηρίστηκε η ασιατική της πλευρά- είδαμε ότι είναι θηριώδης σε σχέση με το πρόσφατο παρελθόν. Ο πληθυσμός της έχει αυξηθεί σε υπέρτατο βαθμό ενώ ο αριθμός της εκεί ελληνικής κοινότητας βαίνει διαρκώς μειούμενος. Και, στα σύνορα, η σύγκριση των εικόνων που αντικρίσαμε ένθεν κακείθεν είναι η αντίθετη με αυτήν που βλέπαμε πριν κάτι χρόνια, εμφανώς πλέον σε βάρος μας.
Μήπως οι εικόνες αυτές και η ιστορία μπορούν να μας αφυπνίσουν ως χώρα και ως λαό πριν να είναι πολύ αργά;
Κώστας Καραγιάννης
Φυσικός & χορωδός στο” Μονόγραμμα”
