Του Αργύρη Αργυριάδη
Μερικές φορές μια αντλία καυσίμων αρκεί για να φωτίσει ένα πολύ μεγαλύτερο πρόβλημα της ελληνικής οικονομίας. Η κυβέρνηση ανακοίνωσε νέα παρέμβαση στο πετρέλαιο κίνησης, αυξάνοντας την επιδότηση στα 15 λεπτά το λίτρο για το πρώτο δεκαπενθήμερο του Οκτωβρίου.
Το μέτρο μειώνει την τελική τιμή για τον καταναλωτή. Αυτό είναι το προφανές. Υπάρχει όμως και μια λιγότερο ορατή πλευρά. Ποιο τρόπο επιλέγουμε για να φτάσουμε στο ίδιο αποτέλεσμα; Ποιες κοινωνικές ομάδες προτιμούμε να ωφελήσουμε όταν ένα μέτρο δεν είναι κοστολογικά ουδέτερο; Τι σημαίνει επιδότηση στην αντλία κι όχι στο διυλιστήριο, όπως συνέβαινε στο παρελθόν;
Η επιδότηση στο διυλιστήριο θα ήταν η αναμενόμενη επιλογή. Τούτο διότι:
α) Εμπλέκονται λίγοι αντισυμβαλλόμενοι: το κράτος έχει να κάνει με δύο ομίλους διύλισης και λίγους εισαγωγείς, όχι με χιλιάδες πρατήρια. Έτσι το διοικητικός κόστος και ο κίνδυνος απάτης είναι μικρότερος.
β) Διαφυλάσσεται η ρευστότητα των πρατηριούχων. Με το επιλεχθέν μέτρο κάθε πρατηριούχος προχρηματοδοτεί το συνολικό κόστος του καυσίμου και περιμένει την αποζημίωση. Για μικρά πρατήρια αυτό είναι σημαντικό βάρος.
γ) Εξασφαλίζεται το πολλαπλασιαστικό αποτέλεσμα του ΦΠΑ: η έκπτωση που δίνεται προ ΦΠΑ μειώνει και τη βάση του φόρου. Συνεπώς και την τελική τιμή που πληρώνει ο καταναλωτής.
Σε μια αγορά με υψηλές τιμές, περιορισμένη κατανάλωση και διαφορετικές ταχύτητες ανανέωσης των αποθεμάτων, ο μικρός πρατηριούχος — ιδίως στην περιφέρεια — βρίσκεται πολύ πιο εκτεθειμένος από έναν μεγάλο όμιλο. Εκπρόσωποι της αγοράς ήδη εκτιμούν ότι οι υψηλές τιμές θα οδηγήσουν σε μειωμένη ζήτηση, ενώ στα ορεινά και στα νησιά η χαμηλή κατανάλωση επιβραδύνει ακόμη περισσότερο την ανανέωση των αποθεμάτων.
Και εδώ αρχίζει η συζήτηση για την «κοινωνία του 1%».
Όχι με την απλοϊκή έννοια ότι κάθε μεγάλη επιχείρηση είναι εχθρός και κάθε μικρή επιχείρηση θύμα. Αλλά με μια πολύ συγκεκριμένη οικονομική έννοια: ποιος έχει πρόσβαση στο κεφάλαιο, ποιος διαθέτει ρευστότητα, ποιος μπορεί να απορροφήσει μια κρίση και ποιος αναγκάζεται να τη χρηματοδοτήσει από το ταμείο του.
Τα στοιχεία είναι αποκαλυπτικά. Σύμφωνα με στοιχεία της Τράπεζας της Ελλάδος που δημοσιεύθηκαν πρόσφατα, μόλις 701 μεγάλες επιχειρήσεις, το 1,2% των επιχειρήσεων με τραπεζικό δανεισμό, συγκεντρώνουν το 42,9% των υπολοίπων των επιχειρηματικών δανείων. Και αντίστοιχες «λογικές» συναντάμε παντού. Από τον τραπεζικό τομέα μέχρι την αλυσίδα διανομής καυσίμων.
Αυτό είναι το πραγματικό χάσμα. Δεν χρειάζεται το κράτος να χαρίζει χρήματα στους ισχυρούς για να δημιουργείται μια οικονομία υπέρ των ισχυρών. Αρκεί να σχεδιάζει πολιτικές που αντιμετωπίζουν ως ίσους εκείνους που ξεκινούν από εντελώς άνισες θέσεις.
Ο μεγάλος όμιλος μπορεί να χρηματοδοτήσει αποθέματα, να διαπραγματευτεί καλύτερες τιμές, να δανειστεί φθηνότερα, να περιμένει μήνες μέχρι να αποδώσει μια επένδυση. Ο μικρός επαγγελματίας χρειάζεται ρευστότητα σήμερα για να ανοίξει αύριο το πρωί.
Και το πρόβλημα γίνεται εντονότερο στην περιφέρεια. Εκεί όπου η αγορά είναι μικρότερη, οι αποστάσεις μεγαλύτερες και η κατανάλωση χαμηλότερη, το κλείσιμο ενός πρατηρίου, ενός καταστήματος ή μιας μικρής παραγωγικής μονάδας δεν είναι απλώς μια επιχειρηματική αποτυχία. Αφαιρεί οικονομική ζωή από ολόκληρη την τοπική κοινωνία.
Έτσι δημιουργούνται σταδιακά οι τοπικές ελίτ. Όχι κατ’ ανάγκην μέσα από μία μεγάλη πολιτική απόφαση, αλλά μέσα από εκατοντάδες μικρές ασυμμετρίες.
Το ερώτημα, επομένως, δεν είναι αν χρειαζόμαστε μεγάλες επιχειρήσεις. Προφανώς και τις χρειαζόμαστε.
Το ερώτημα είναι αν θέλουμε μια οικονομία στην οποία οι μεγάλοι μεγαλώνουν και οι μικροί μπορούν επίσης να μεγαλώσουν, ή μια οικονομία στην οποία η συγκέντρωση οικονομικής ισχύος γίνεται αυτοτροφοδοτούμενος μηχανισμός.
Γιατί όταν το 1% έχει το κεφάλαιο, την πίστωση και την αντοχή στον χρόνο, ενώ οι πολλοί παλεύουν καθημερινά για τη ρευστότητά τους, το πρόβλημα παύει να είναι μόνο οικονομικό.
Γίνεται πρόβλημα κοινωνικής κινητικότητας, περιφερειακής συνοχής και τελικά ποιότητας της ίδιας της Δημοκρατίας.
