Ένα αρχοντικό που κουβαλά την ιστορία της παλιάς Βέροιας, μια γυναίκα που γνώριζε όσο λίγοι τα μυστικά της παράδοσής της και μια προσωπική οφειλή που, έπειτα από δεκαετίες, πήρε τη μορφή βιβλίου. Αυτά τα τρία νήματα ενώθηκαν το απόγευμα της Τετάρτης 11 Νοεμβρίου στη Δημόσια Κεντρική Βιβλιοθήκη Βέροιας, στην παρουσίαση του βιβλίου της Ελένης Μουστιάκα-Μπατσαρά για τη Βούλα Χατζίκου.
Η εκδήλωση δεν περιορίστηκε σε μια αναδρομή στη ζωή και το έργο της αείμνηστης λαογράφου. Έφερε στο φως προσωπικές ιστορίες, στιγμές από τα πρώτα βήματα της οργανωμένης πολιτιστικής ζωής της πόλης, άγνωστες λεπτομέρειες για τη δωρεά του αρχοντικού της, αλλά και μια ηχηρή υπενθύμιση ότι η τιμή στη μνήμη των ευεργετών αποκτά ουσιαστικό περιεχόμενο όταν συνοδεύεται από τη φροντίδα για όσα άφησαν πίσω τους.
Μια προσωπική οφειλή που έγινε βιβλίο
Η συγγραφέας, συνταξιούχος εκπαιδευτικός Ελένη Μουστιάκα-Μπατσαρά, μίλησε με συγκίνηση για τη γνωριμία και τη μακρόχρονη σχέση της με τη Βούλα Χατζίκου, την οποία γνώρισε προσωπικά το 1990, μέσα από την ενασχόλησή της με τα πολιτιστικά και λαογραφικά δρώμενα της Βέροιας.
Όπως εξήγησε, εκείνη την εποχή η Χατζίκου αποτελούσε σημείο αναφοράς για οποιονδήποτε ασχολούνταν με την τοπική παράδοση. Οι γνώσεις της για τους χορούς, τα τραγούδια, τα ήθη και τα έθιμα της Βέροιας θεωρούνταν πολύτιμες και οι πληροφορίες της αντιμετωπίζονταν με απόλυτη εμπιστοσύνη.
Η συγγραφέας περιέγραψε την πρώτη τηλεφωνική επικοινωνία τους, την πρόσκληση που ακολούθησε στο αρχοντικό Χατζίκου και τη θερμή υποδοχή που της επιφύλαξε η Βούλα. Με χιούμορ θυμήθηκε ακόμη τα πρώτα λόγια που της είχε απευθύνει, χρησιμοποιώντας χαρακτηριστικές εκφράσεις της βεροιώτικης ντοπιολαλιάς για το ύψος και τη σωματική της διάπλαση.
Οι επισκέψεις εκείνες εξελίχθηκαν σε μια ιδιαίτερη προσωπική σχέση, γεμάτη συζητήσεις, συμβουλές και πολύτιμες πληροφορίες για την ιστορία και την παράδοση της πόλης.
Η αφορμή για τη συγγραφή του βιβλίου ήρθε πολλά χρόνια αργότερα, στις 12 Ιανουαρίου 2025, όταν η Ελένη Μουστιάκα-Μπατσαρά επισκέφθηκε το ανακαινισμένο αρχοντικό Χατζίκου κατά τα εγκαίνιά του ως «Σπίτι του Μικρασιάτη».
Η επιστροφή στον χώρο όπου είχε ζήσει τόσες προσωπικές στιγμές ξύπνησε μνήμες και συναισθήματα, οδηγώντας την στην απόφαση να καταγράψει τη ζωή και το έργο της γυναίκας που αποκαλούσε «κυρία Βούλα μου».
«Αυτό το βιβλίο δεν είναι απλώς η καταγραφή της ζωής και του έργου μιας λαογράφου, συγγραφέα, δωρήτριας και ευεργέτιδας. Είναι συγχρόνως μια πράξη μνήμης, τιμής και ευγνωμοσύνης», ανέφερε χαρακτηριστικά.
Η ίδια εξήγησε ότι αισθανόταν ένα προσωπικό χρέος απέναντι στη Βούλα Χατζίκου, επιθυμώντας να μεταφέρει στις επόμενες γενιές όχι μόνο τις γνώσεις και το έργο της, αλλά και την ανθρώπινη πλευρά της.
Η ημερομηνία της παρουσίασης είχε ιδιαίτερο συμβολισμό, καθώς πραγματοποιήθηκε τέσσερις ημέρες μετά τη συμπλήρωση 16 χρόνων από τον θάνατο της Βούλας Χατζίκου, στις 7 Νοεμβρίου 2010.
Χαρούλα Ουσουλτζόγλου: «Ήρθαμε εδώ για να αντιληφθούμε τι είχαμε»
Ιδιαίτερα ζωντανή, με ιστορικές αναφορές αλλά και προσωπικές μαρτυρίες, ήταν η ομιλία της δημοσιογράφου και πρώην δημάρχου Βέροιας Χαρούλας Ουσουλτζόγλου-Γεωργιάδου.
Η πρώην δήμαρχος χαρακτήρισε τη Βούλα Χατζίκου μία από τις σπουδαίες αλλά, όπως εκτίμησε, αδικημένες προσωπικότητες της Βέροιας.
Εξήρε την εργασία της Ελένης Μουστιάκα-Μπατσαρά, επισημαίνοντας την πληρότητα της έρευνας, τον σεβασμό στις πηγές και τη βιβλιογραφία, καθώς και τον τρόπο με τον οποίο το βιβλίο παρουσιάζει την οικογενειακή ιστορία, την καθημερινότητα, τη συγγραφική δραστηριότητα και την προσωπικότητα της Χατζίκου.
«Ήρθαμε εδώ για να μπούμε στη ζωή της, για να μπούμε στο σπίτι της, για να αντιληφθούμε τι είχαμε», σημείωσε.
Στη συνέχεια πραγματοποίησε μια ενδιαφέρουσα αναδρομή στα πρώτα χρόνια της Στέγης Γραμμάτων και Τεχνών Βέροιας, μεταφέροντας προσωπικές εμπειρίες από την περίοδο της μεταπολίτευσης.
Αναφέρθηκε στο 1976, όταν συγκροτήθηκε το πρώτο διοικητικό συμβούλιο της Στέγης, επί δημαρχίας Ευθύμη Τζελέπου, στο οποίο συμμετείχε και η ίδια ως εκπρόσωπος της νεολαίας.
Θυμήθηκε τις πρώτες προσπάθειες οργάνωσης του νέου πολιτιστικού χώρου, τις ελλείψεις σε εξοπλισμό, τη δημιουργία των πρώτων τμημάτων, τη λειτουργία της χορωδίας και την εγκατάσταση του Δημοτικού Ωδείου και της Φιλαρμονικής.
Σε αυτή την προσπάθεια, όπως τόνισε, η Βούλα Χατζίκου είχε ουσιαστική παρουσία, αναλαμβάνοντας οργανωτικά και διοικητικά καθήκοντα, ενώ συνέβαλε και στην πραγματοποίηση των πρώτων λαογραφικών εκθέσεων.
Η Ουσουλτζόγλου περιέγραψε με ιδιαίτερη παραστατικότητα τη φροντίδα με την οποία η Χατζίκου αντιμετώπιζε τις παραδοσιακές φορεσιές, αλλά και τη σημασία που είχε το αρχοντικό της για την πολιτιστική ζωή της Βέροιας πριν από τη δημιουργία οργανωμένων δημοτικών πολιτιστικών δομών.
Όπως ανέφερε, στο σπίτι της πραγματοποιούνταν πρόβες χορευτικών συγκροτημάτων, προετοιμασίες θεατρικών παραστάσεων και δραστηριότητες που σχετίζονταν με τη βεροιώτικη παράδοση.
Η πρώην δήμαρχος αναφέρθηκε επίσης στην αποχώρηση της Χατζίκου από τη Στέγη, μετά τις αλλαγές στη δημοτική διοίκηση, εκφράζοντας την προσωπική εκτίμηση ότι η ίδια είχε φύγει πληγωμένη από εκείνη την εξέλιξη.
Η παρέμβαση για το αρχοντικό Χατζίκου
Το πιο αιχμηρό σημείο της ομιλίας της Χαρούλας Ουσουλτζόγλου αφορούσε την κατάσταση των ιστορικών κτιρίων που έχουν περιέλθει στον Δήμο Βέροιας μέσω δωρεών.
Η πρώην δήμαρχος αναφέρθηκε στη σημασία των δωρητών και των ευεργετών για την πόλη, θυμίζοντας προσωπικές εμπειρίες από τις διαδικασίες δωρεάς σημαντικών περιουσιακών στοιχείων.
Ειδικά για το αρχοντικό Χατζίκου, αποκάλυψε ότι η αρχική επιθυμία της Βούλας ήταν να λειτουργήσει ως λαογραφικό μουσείο. Ωστόσο, μέσα από τις συζητήσεις που ακολούθησαν, επιλέχθηκε τελικά η λύση της δωρεάς για ευρύτερους πολιτιστικούς σκοπούς, καθώς υπήρχε ήδη άλλη δωρεά με συγκεκριμένο προορισμό τη δημιουργία λαογραφικού μουσείου.
Η δωρεά του αρχοντικού πραγματοποιήθηκε το 2006 και σήμερα το κτίριο έχει παραχωρηθεί στον Σύλλογο Μικρασιατών Ημαθίας.
Η Ουσουλτζόγλου ζήτησε να υπάρξει ουσιαστική μέριμνα για τα ιστορικά κτίρια Χατζίκου και Καραναστάση, ώστε να είναι ασφαλή και επισκέψιμα.
«Δεν μπορεί σήμερα το σπίτι της Χατζίκου να έχει μια ταμπέλα που να λέει ότι είναι ετοιμόρροπο. Δεν μπορεί. Πρέπει κάτι να γίνει χθες», υπογράμμισε με εμφανή συγκίνηση.
Καταλήγοντας, τόνισε ότι οι δωρεές αποτελούν πολύτιμη παρακαταθήκη για κάθε πόλη και ότι η προστασία τους συνιστά υποχρέωση απέναντι στους ανθρώπους που τις προσέφεραν.
Αναστασία Σιουκιούρογλου: Η Βούλα Χατζίκου μέσα από την οικογενειακή της ζωή
Μια διαφορετική, βαθιά ανθρώπινη πλευρά της Βούλας Χατζίκου παρουσίασε η εκπαιδευτικός Αναστασία Σιουκιούρογλου-Γρηγοριάδου.
Η ομιλήτρια αναφέρθηκε στη στενή σχέση της οικογένειάς της με τη Βούλα και τις δύο αδελφές της, τις οποίες γνώρισε το 1988, όταν ο σύζυγός της Χρήστος Σιουκιούρογλου την οδήγησε για πρώτη φορά στο αρχοντικό.
Όπως εξήγησε, ο σύζυγός της είχε μεγαλώσει ουσιαστικά κοντά στις τρεις αδελφές, καθώς το πατρικό του βρισκόταν απέναντι από το σπίτι τους. Η Βούλα τον αντιμετώπιζε σαν δικό της παιδί και η σχέση αυτή διατηρήθηκε σε όλη τη διάρκεια της ζωής της.
Η Αναστασία Σιουκιούρογλου περιέγραψε τη στοργή και την αγάπη με την οποία οι τρεις αδελφές την υποδέχθηκαν από την πρώτη στιγμή, καθώς και τη συμμετοχή τους σε σημαντικές οικογενειακές στιγμές.
Μάλιστα, η Βούλα Χατζίκου έγινε νονά του γιου της οικογένειας, επισφραγίζοντας με αυτόν τον τρόπο τη στενή τους σχέση.
Η ομιλήτρια θυμήθηκε ακόμη τις δημόσιες εμφανίσεις της Χατζίκου, τις αφηγήσεις της για την ιστορία και τα έθιμα της Βέροιας, αλλά και τη μεγάλη αγάπη που έδειχνε στα παιδιά.
Αναφέρθηκε ιδιαίτερα στο συγγραφικό έργο της και στο βιβλίο «Βεριώτικες ιστορίες και παραμύθια», το οποίο, όπως είπε, χρησιμοποιήθηκε για ορισμένα χρόνια ως βοήθημα στο μάθημα της Τοπικής Ιστορίας για μαθητές της Γ΄ Γυμνασίου.
Παράλληλα, έκανε γνωστό ότι μαθητές, στο πλαίσιο σχολικού προγράμματος, δημιούργησαν βίντεο δραματοποιώντας διήγημα της Βούλας Χατζίκου και χρησιμοποιώντας τη βεροιώτικη ντοπιολαλιά.
Η πρωτοβουλία αυτή, σύμφωνα με την ίδια, αποδεικνύει ότι η λαογραφία και η τοπική παράδοση μπορούν να συνεχίσουν να εμπνέουν τις νεότερες γενιές.
Γεράσιμος Καλλιγάς: Μια συνειδητή πράξη αναγνώρισης και σεβασμού
Για τους λόγους που τον οδήγησαν να στηρίξει οικονομικά την έκδοση μίλησε ο εκδότης Γεράσιμος Καλλιγάς, ιδρυτής της SuperCourse και του Κέντρου Ξένων Γλωσσών «Λέξις».
Ο ίδιος χαρακτήρισε τη Βούλα Χατζίκου μια προσωπικότητα που άφησε πίσω της έργο, αξίες και μια παρακαταθήκη που αποτελεί μέρος της ιστορίας της Βέροιας.
Εξήγησε ότι η απόφασή του να αναλάβει την έκδοση δεν είχε απλώς τον χαρακτήρα μιας οικονομικής χορηγίας, αλλά αποτελούσε προσωπική επιλογή αναγνώρισης της προσφοράς της.
«Η απόφασή μου να στηρίξω αυτή την προσπάθεια δεν ήταν απλώς μια οικονομική συμβολή. Ήταν μια συνειδητή πράξη αναγνώρισης και σεβασμού», ανέφερε.
Στάθηκε ιδιαίτερα στη δωρεά του αρχοντικού Χατζίκου στον Δήμο Βέροιας, τονίζοντας τον συμβολισμό της απόφασης μιας γυναίκας που αφιέρωσε τη ζωή της στη διατήρηση της ιστορικής μνήμης και επέλεξε να παραχωρήσει ακόμη και το σπίτι της για πολιτιστικούς σκοπούς.
Παράλληλα, αναφέρθηκε με θερμά λόγια στη συγγραφέα Ελένη Μουστιάκα-Μπατσαρά, εξάροντας τη συγγραφική και πνευματική της δραστηριότητα, τη συνέπεια και τη σεμνότητά της.
Στο τέλος της ομιλίας του μίλησε και για το CD που συνοδεύει το βιβλίο, στο οποίο η συγγραφέας αφηγείται διηγήματα της Βούλας Χατζίκου στη βεροιώτικη ντοπιολαλιά.
Όπως είπε, ακούγοντας την αφήγηση ένιωσε σαν να επέστρεφε στα παιδικά του χρόνια, όταν άκουγε τις γιαγιάδες της γειτονιάς του, στην οδό Μεγάλου Αλεξάνδρου, να μιλούν το τοπικό ιδίωμα.
Ένα βιβλίο με ιστορικές πηγές, φωτογραφίες και ηχητικό υλικό
Η έκδοση της Ελένης Μουστιάκα-Μπατσαρά αποτελεί αποτέλεσμα έρευνας που βασίστηκε σε βιβλία, δημοσιεύματα του Τύπου, φωτογραφικά αρχεία, προσωπικές αναμνήσεις και μαρτυρίες ανθρώπων που γνώρισαν τη Βούλα Χατζίκου.
Στις σελίδες του βιβλίου παρουσιάζονται η οικογενειακή της ιστορία, η προσωπική της διαδρομή, η λαογραφική και συγγραφική της δραστηριότητα, η προσφορά της στην πολιτιστική ζωή της Βέροιας και η σχέση της με την τοπική κοινωνία.
Ιδιαίτερη αξία έχει το φωτογραφικό υλικό, μέρος του οποίου προέρχεται από οικογενειακά και προσωπικά αρχεία, καθώς και από συλλογές ανθρώπων που ασχολήθηκαν με την καταγραφή της ιστορίας της πόλης.
Το βιβλίο συνοδεύεται από CD με τρία διηγήματα της Βούλας Χατζίκου, τα οποία αφηγείται η συγγραφέας στη βεροιώτικη ντοπιολαλιά, ενώ η ηχογράφηση πλαισιώνεται από πέντε παραδοσιακά τραγούδια της Βέροιας.
Η έκδοση αποτελεί προσφορά της SuperCourse και του Κέντρου Ξένων Γλωσσών «Λέξις» και διανεμήθηκε δωρεάν στους παρευρισκομένους.
Η βραδιά έκλεισε με τη φωνή της βεροιώτικης παράδοσης
Την παρουσίαση συντόνισε ο Θεολόγος Μαρμάγγελος, πτυχιούχος Πολιτικών Επιστημών, ο οποίος καλωσόρισε τους παρευρισκομένους και παρουσίασε τους ομιλητές.
Μετά την ολοκλήρωση των ομιλιών, η Ελένη Μουστιάκα-Μπατσαρά διάβασε ένα διήγημα της Βούλας Χατζίκου, δίνοντας στο κοινό την ευκαιρία να έρθει σε επαφή με τον ιδιαίτερο τρόπο γραφής της και τη γλωσσική παράδοση της παλιάς Βέροιας.
Η εκδήλωση ολοκληρώθηκε έχοντας αναδείξει όχι μόνο την προσωπικότητα μιας γυναίκας που συνέδεσε τη ζωή της με τον πολιτισμό της πόλης, αλλά και τη σημασία της διατήρησης της συλλογικής μνήμης.
Δεκαέξι χρόνια μετά τον θάνατό της, η Βούλα Χατζίκου επέστρεψε συμβολικά στη δημόσια συζήτηση μέσα από τις σελίδες ενός βιβλίου, τις μαρτυρίες ανθρώπων που τη γνώρισαν και τις ιστορίες που άφησε πίσω της.
