Σε μια ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα και υψηλού επιστημονικού επιπέδου εκδήλωση, που ανέδειξε κρίσιμα ζητήματα πολιτιστικής κληρονομιάς, διεθνούς δικαίου και προστασίας των αρχαιολογικών θησαυρών, παρουσιάστηκε το απόγευμα της Δευτέρας στη Δημόσια Κεντρική Βιβλιοθήκη Βέροιας το νέο βιβλίο της Μαρίας-Άννας Ιωσηφίδου με τίτλο «Επιστροφή αρχαιοτήτων στις χώρες προέλευσής τους – Κατά το δίκαιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης», που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Νομική Βιβλιοθήκη.
Την εκδήλωση συνδιοργάνωσαν η Νομική Βιβλιοθήκη, η Μητρόπολη Βεροίας, Ναούσης και Καμπανίας, ο Δικηγορικός Σύλλογος Βέροιας και η Δημόσια Κεντρική Βιβλιοθήκη Βέροιας.
Τον συντονισμό της εκδήλωσης είχε η υπεύθυνη επικοινωνίας της Δημόσιας Βιβλιοθήκης, Ασπασία Τασιοπούλου, η οποία παρουσίασε το περιεχόμενο της βραδιάς και τους ομιλητές ενώ χαιρετισμούς απηύθυναν ο Μητροπολίτης Βεροίας, Ναούσης και Καμπανίας Παντελεήμων, η πρόεδρος της Δημόσιας Κεντρικής Βιβλιοθήκης Βέροιας Κατερίνα Σίμπου και ο εκπρόσωπος του Δικηγορικού Συλλόγου Βέροιας Νίκος Παπαγιάννης.
Η επιστημονική μελέτη της Μαρίας-Άννας Ιωσηφίδου επιχειρεί μια ολοκληρωμένη ανάλυση του ενωσιακού και διεθνούς θεσμικού πλαισίου που διέπει την προστασία και την επιστροφή πολιτιστικών αγαθών στις χώρες προέλευσής τους. Βασικό ερευνητικό ερώτημα αποτελεί το κατά πόσο η Ευρωπαϊκή Ένωση διαθέτει τα απαραίτητα εργαλεία ώστε να ενισχύσει αποτελεσματικά τις αξιώσεις των κρατών για την ανάκτηση των πολιτιστικών τους θησαυρών και να περιορίσει τα δίκτυα παράνομης διακίνησης.
Μέσα από εκτενή έρευνα αναδεικνύεται η σύνθετη σχέση ανάμεσα στην ελεύθερη κυκλοφορία αγαθών στην Ενιαία Αγορά και στην ανάγκη προστασίας της πολιτιστικής κληρονομιάς. Η συγγραφέας επισημαίνει ότι, χωρίς αποτελεσματικούς μηχανισμούς ελέγχου, η θεμελιώδης αυτή αρχή της Ευρωπαϊκής Ένωσης μπορεί να μετατραπεί σε παράγοντα διευκόλυνσης της παράνομης διακίνησης αρχαιοτήτων και άλλων πολιτιστικών αγαθών.
Παράλληλα, το βιβλίο αναλύει τις σύγχρονες διαστάσεις της αρχαιοκαπηλίας, ενός φαινομένου που δεν πλήττει μόνο την ιστορική μνήμη και την πολιτιστική ταυτότητα των λαών, αλλά συνδέεται πλέον με σοβαρές μορφές διεθνούς εγκληματικότητας, όπως το οργανωμένο έγκλημα, η νομιμοποίηση εσόδων από παράνομες δραστηριότητες και η χρηματοδότηση τρομοκρατικών δικτύων.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσίασαν οι εισηγήσεις των ομιλητών, οι οποίοι προσέγγισαν το έργο από διαφορετικές επιστημονικές οπτικές.
Η αρχαιολόγος και εκπαιδευτικός Μαρία Ο. Σιδηροπούλου χαρακτήρισε το βιβλίο εξαιρετικά προσιτό και κατανοητό, σημειώνοντας ότι κατορθώνει να μεταφέρει σύνθετα νομικά ζητήματα και στον μέσο αναγνώστη. Αναφέρθηκε στη σαφή δομή, στα πολυάριθμα παραδείγματα και στον τρόπο με τον οποίο η συγγραφέας δεν περιορίζεται στην καταγραφή προβλημάτων, αλλά προχωρά και σε προτάσεις για την αντιμετώπισή τους.
Η ίδια υποστήριξε ότι το φαινόμενο αρχαιοκαπηλία αποτελεί ένα ζήτημα που θα έπρεπε να εντάσσεται στην εκπαιδευτική διαδικασία, ώστε οι νεότερες γενιές να κατανοήσουν την αξία της πολιτιστικής κληρονομιάς και τους κινδύνους που αυτή αντιμετωπίζει.
Στο ίδιο πνεύμα κινήθηκε και ο δικηγόρος Παντελής Αντ. Μαρκούλης, υποψήφιος διδάκτορας του Albert-Ludwigs-Universität Freiburg, ο οποίος στάθηκε στην επιστημονική πληρότητα του έργου, τονίζοντας ότι η συγγραφέας συνδυάζει επιτυχημένα την ακαδημαϊκή τεκμηρίωση με έναν λόγο εύληπτο και ελκυστικό για το ευρύτερο κοινό. Επισήμανε ακόμη ότι το βιβλίο ασκεί τεκμηριωμένη κριτική στο υφιστάμενο σύστημα προστασίας και προτείνει συγκεκριμένες παρεμβάσεις για την αποτελεσματικότερη αντιμετώπιση της αρχαιοκαπηλίας.
Η Δρ. Νομικής και Δικαστική Πληρεξούσια του Νομικού Συμβουλίου του Κράτους, Βικτωρία Φ. Κουτσουπιά, χαρακτήρισε το έργο άρτια δομημένο και ιδιαίτερα χρήσιμο για τη νομική επιστήμη, επισημαίνοντας ότι καλύπτει το σύνολο σχεδόν των νομικών ζητημάτων που σχετίζονται με την επιστροφή αρχαιολογικών θησαυρών.
Εστίασε στις δυσκολίες εφαρμογής των διεθνών και ευρωπαϊκών κανόνων δικαίου, αλλά και στα εμπόδια που συχνά ανακύπτουν κατά τη διεκδίκηση πολιτιστικών αγαθών από τα κράτη προέλευσής τους. Παράλληλα, υπογράμμισε ότι η αρχαιοκαπηλία συνιστά σοβαρή εγκληματική δραστηριότητα, η οποία συνδέεται με ευρύτερα δίκτυα παρανομίας και καθιστά επιτακτική τη λήψη αποτελεσματικότερων μέτρων σε διεθνές επίπεδο.
Ιδιαίτερη αναφορά έκανε και στην υπόθεση των Γλυπτών του Παρθενώνα, σημειώνοντας ότι καμία από τις υφιστάμενες διεθνείς συμβάσεις δεν καλύπτει άμεσα τη συγκεκριμένη περίπτωση, γεγονός που αναδεικνύει τα όρια του σημερινού νομικού πλαισίου.
Ιδιαίτερα αποκαλυπτική ήταν η τοποθέτηση της συγγραφέως Μαρίας-Άννας Ιωσηφίδου, η οποία παρουσίασε τους μηχανισμούς μέσω των οποίων ένα πολιτιστικό αγαθό μπορεί να μεταφερθεί από μια παράνομη ανασκαφή στις προθήκες ενός μεγάλου μουσείου ή στις αίθουσες διεθνών δημοπρασιών.
Όπως ανέφερε, τα αντικείμενα αυτά συχνά αλλάζουν διαδοχικά χέρια μέσω αλλεπάλληλων αγοραπωλησιών, με στόχο να χαθούν τα ίχνη της πραγματικής τους προέλευσης. Αναφέρθηκε ακόμη στις λεγόμενες «ζώνες ελεύθερου εμπορίου» και στις ειδικές αποθήκες που λειτουργούν σε ορισμένες χώρες, όπου τα πολιτιστικά αγαθά παραμένουν για μεγάλα χρονικά διαστήματα χωρίς ουσιαστικούς ελέγχους, δημιουργώντας συνθήκες που ευνοούν τη συγκάλυψη της παράνομης προέλευσής τους.
Η συγγραφέας τόνισε ότι η παράνομη διακίνηση πολιτιστικών αγαθών αποτελεί σήμερα μια οργανωμένη διεθνή δραστηριότητα με τεράστιες οικονομικές διαστάσεις, ενώ υπογράμμισε πως η επιστροφή των αρχαιοτήτων δεν αποτελεί μόνο νομική πράξη, αλλά και πράξη αποκατάστασης της ιστορικής δικαιοσύνης και του δικαιώματος των λαών να διατηρούν ζωντανή τη σχέση τους με την πολιτιστική τους κληρονομιά.
Μέσα από τις σελίδες του βιβλίου τίθενται καίρια ερωτήματα που απασχολούν τη διεθνή επιστημονική και πολιτική κοινότητα: κατά πόσο η αγορά τέχνης μπορεί να λειτουργήσει ως μηχανισμός νομιμοποίησης παράνομα διακινηθέντων αρχαιοτήτων, ποιος είναι ο ρόλος των οίκων δημοπρασιών και των εμπόρων τέχνης, αν τα μουσεία μπορούν να θεωρούνται θεματοφύλακες πολιτιστικών αγαθών αμφισβητούμενης προέλευσης, αλλά και αν οι σύγχρονες τεχνολογίες συμβάλλουν στην αντιμετώπιση ή στη διευκόλυνση του παράνομου εμπορίου.
Παράλληλα, εξετάζονται οι διαφορετικές νομικές παραδόσεις των κρατών-μελών της Ευρωπαϊκής Ένωσης, οι δυσκολίες διαμόρφωσης μιας ενιαίας ευρωπαϊκής πολιτικής και οι νομοθετικές μεταρρυθμίσεις που θα μπορούσαν να ενισχύσουν τη συνεργασία και τον συντονισμό μεταξύ των αρμόδιων αρχών.
