Γράφει η Ψυχολόγος του «Έρασμου», Κατερίνα Μπρούβαλη.*
Οι εορταστικές περίοδοι συνδέονται κοινωνικά με την έννοια της εγγύτητας, της φροντίδας και της οικογενειακής συνοχής. Ωστόσο, διεθνή ερευνητικά δεδομένα και κλινικές παρατηρήσεις δείχνουν ότι για ένα μέρος του πληθυσμού αποτελούν χρονικά διαστήματα αυξημένης συναισθηματικής πίεσης και ενίσχυσης των ενδοοικογενειακών συγκρούσεων. Σε οικογενειακά περιβάλλοντα όπου ήδη υπάρχουν δυσκολίες επικοινωνίας, ανισορροπίες εξουσίας ή ιστορικό έντασης, οι γιορτές μπορεί να λειτουργήσουν ως επιβαρυντικός παράγοντας και όχι ως προστατευτικός.
Η κατανόηση των ψυχολογικών μηχανισμών που ενεργοποιούνται κατά τις περιόδους αυτές είναι κρίσιμη για την πρόληψη της ενδοοικογενειακής κυρίως βίας και την έγκαιρη αναγνώριση των προειδοποιητικών ενδείξεων.
Οι γιορτές ως περίοδος αυξημένης συναισθηματικής ενεργοποίησης
Οι γιορτές συνοδεύονται από έντονες κοινωνικές και προσωπικές προσδοκίες. Η ιδέα της «ιδανικής οικογενειακής εμπειρίας» λειτουργεί συχνά ως ψυχολογικό πρότυπο, το οποίο όμως δεν ανταποκρίνεται πάντα στην πραγματικότητα. Η απόσταση ανάμεσα στην προσδοκία και στο βίωμα μπορεί να δημιουργήσει απογοήτευση, ένταση και αίσθημα ματαίωσης. Παράλληλα, κατά τις εορταστικές περιόδους παρατηρούνται συχνά: αυξημένη κοινωνική έκθεση, επανασύνδεση στο πλαίσιο δύσκολων οικογενειακών σχέσεων, επανενεργοποίηση παλιών συγκρούσεων, εντονότερη συναισθηματική ευαλωτότητα. Οι παράγοντες αυτοί ενισχύουν την πιθανότητα κλιμάκωσης ήδη υπαρχουσών δυσλειτουργικών αλληλεπιδράσεων.
Οικονομική επιβάρυνση και ψυχολογική πίεση
Η οικονομική διάσταση των γιορτών, σε ό,τι αφορά τον προϋπολογισμό των δαπανών κάλυψης καταναλωτικών κυρίως αναγκών και αγορών, αποτελεί σημαντικό στρεσογόνο παράγοντα. Οι αυξημένες κοινωνικές υποχρεώσεις και η ανάγκη ανταπόκρισης σε πολιτισμικά καθορισμένους ρόλους μπορεί να ενισχύσουν αισθήματα ανεπάρκειας ή αποτυχίας, ιδιαίτερα σε άτομα που συνδέουν την αυτοεκτίμησή τους με την ικανότητα παροχής και φροντίδας της οικογένειας.
Η οικονομική πίεση σχετίζεται ερευνητικά με: αυξημένη ευερεθιστότητα, χαμηλότερη ανεκτικότητα στη ματαίωση, εντονότερες συγκρούσεις μεταξύ συντρόφων – συζύγων, μεγαλύτερη πιθανότητα εκδήλωσης επιθετικής συμπεριφοράς. Σε περιόδους ήδη επιβαρυμένες συναισθηματικά, η επίδραση αυτή γίνεται εντονότερη.
Κατανάλωση αλκοόλ και μείωση ελέγχου συμπεριφοράς
Η αυξημένη κατανάλωση αλκοόλ κατά τις εορταστικές περιόδους αποτελεί έναν από τους πιο σταθερά καταγεγραμμένους παράγοντες κινδύνου για την εμφάνιση βίαιων περιστατικών στο οικογενειακό πλαίσιο. Από νευροψυχολογική σκοπιά, το αλκοόλ επηρεάζει άμεσα και πολυεπίπεδα τους μηχανισμούς αναστολής των παρορμήσεων, δρώντας ως κατασταλτικό του κεντρικού νευρικού συστήματος. Η κύρια επίδρασή του εντοπίζεται στην αποδιοργάνωση του ελέγχου «από πάνω προς τα κάτω» (top-down control), όπου οι ανώτερες γνωστικές λειτουργίες αδυνατούν να συγκρατήσουν τις αυτόματες ή συναισθηματικές αποκρίσεις και τη ρύθμιση συναισθημάτων, γεγονός που μπορεί να διευκολύνει την εκδήλωση επιθετικών αντιδράσεων. Είναι σημαντικό να υπογραμμιστεί ότι το αλκοόλ δεν προκαλεί τη βία, αλλά λειτουργεί καταλυτικά για την εκδήλωσή της, όταν συντρέχουν οι προϋποθέσεις και υπό ειδικές συνθήκες, μειώνοντας την ικανότητα ελέγχου συμπεριφορών που ήδη προ-υπάρχουν ως τάσεις και ροπές στην ψυχοσύνθεση του δυνητικού θύτη.
Η σημασία της οικογενειακής δυναμικής
Η βία γενικότερα και ιδιαίτερα η ενδοοικογενειακή αποτελεί φαινόμενο που εντάσσεται σε ένα ευρύτερο πλαίσιο σχέσεων και αλληλεπιδράσεων. Παράγοντες όπως: δυσλειτουργικά πρότυπα επικοινωνίας, ανάγκη ελέγχου μέσα στη σχέση, ανισορροπία ισχύος, ιστορικό τραυματικών εμπειριών, χαμηλή συναισθηματική ρύθμιση, μπορούν να ενισχύσουν την πιθανότητα εμφάνισης βίας, ιδιαίτερα σε περιόδους αυξημένης οικογενειακής συνύπαρξης. Οι γιορτές, λόγω της μεγαλύτερης χρονικής εγγύτητας μεταξύ των μελών της οικογένειας, λειτουργούν συχνά ως ενισχυτής αυτών των δυναμικών.
Η κοινωνική σιωπή και η δυσκολία αναζήτησης βοήθειας
Κατά τις περιόδους αυτές παρατηρείται επίσης και συχνά αυξημένη τάση αποσιώπησης περιστατικών βίας, καθώς η κοινωνική αφήγηση των ημερών συνδέεται με τη χαρά και τη συνοχή της οικογένειας. Αυτό μπορεί να ενισχύσει αισθήματα ντροπής, ενοχής ή φόβου κοινωνικής έκθεσης στα θύματα. Η κοινωνική σιωπή λειτουργεί ως παράγοντας συντήρησης της βίας, καθυστερώντας την αναζήτηση υποστήριξης και παρέμβασης.
Η ενίσχυση της ενημέρωσης, της κοινωνικής ευαισθησίας και της πρόσβασης σε υπηρεσίες, όπως το Γραφείο Ενδοοικογενειακής Βίας της Αστυνομίας, φορείς ή Συλλόγους υποστήριξης, όπως ο «ΕΡΑΣΜΟΣ», αποτελεί βασική προϋπόθεση για τη δημιουργία ενός ασφαλέστερου οικογενειακού περιβάλλοντος για όλους.
*Η Κατερίνα Μπρούβαλη είναι Γνωστική – Συμπεριφορική Ψυχοθεραπεύτρια, Ψυχολόγος του «ΕΡΑΣΜΟΥ» και Υπεύθυνη Προστασίας Ωφελούμενων της δομής.
