Γράφει η Θεοδώρα Νιώπα, Διευθύντρια του “Κέντρου Αρωγής & Ενδυνάμωσης Εφήβων” της Πρωτοβουλίας για το Παιδί
Η πρόσφατη δημοσιοποίηση μιας ανεξάρτητης έρευνας στη Μεγάλη Βρετανία στις 16 Ιουνίου 2026, επανάφερε ένα δύσκολο ερώτημα: πώς μπορούν οργανωμένα δίκτυα εκμετάλλευσης εφήβων να δρουν για χρόνια σε μια χώρα με ανεπτυγμένους θεσμούς παιδικής προστασίας, σχολεία, κοινωνικές υπηρεσίες και αστυνομία; Η συγκεκριμένη έρευνα χρειάζεται να διαβάζεται με επίγνωση των ορίων της. Δεν είναι ακαδημαϊκή μελέτη ούτε επίσημη κρατική έρευνα. Ωστόσο, μπορεί να λειτουργήσει ως αφετηρία για έναν ευρύτερο προβληματισμό που ξεπερνά τα όρια μιας χώρας ή μιας μεμονωμένης υπόθεσης: τον τρόπο με τον οποίο ένας έφηβος μπορεί να παγιδευτεί σε σχέσεις ελέγχου, ενώ οι ενήλικες γύρω του δυσκολεύονται να αναγνωρίσουν τι πραγματικά συμβαίνει.
Το ζήτημα εδώ είναι η δυναμική της χειραγώγησης. Και η δυσκολία των θεσμών, αλλά και των ενηλίκων, να δουν τον κίνδυνο, όταν δεν μοιάζει όπως τον περιμένουν. Σύμφωνα με τις μαρτυρίες που συγκεντρώθηκαν, τα παιδιά που γίνονταν πιο εύκολα στόχος σε αυτό το δίκτυο εκμετάλλευσης, δεν είχαν πάντα ένα ενιαίο προφίλ. Κάποια είχαν ήδη εμπειρίες απομάκρυνσης από το σπίτι, ασταθούς φροντίδας ή απουσιών από το σχολείο. Άλλα έμοιαζαν εξωτερικά περισσότερο προστατευμένα. Αυτό που φαίνεται να τα έκανε ευάλωτα δεν ήταν κάποιο «χαρακτηριστικό» του παιδιού, αλλά μια συνθήκη: η στιγμή που βρισκόταν πιο εκτεθειμένο, πιο μόνο, πιο θυμωμένο, πιο αποκομμένο από ασφαλείς ενήλικες ή πιο πρόθυμο να πιστέψει έναν άνθρωπο που του πρόσφερε προσοχή χωρίς όρους. Το οργανωμένο δίκτυο δεν αναζητούσε απλώς «δύσκολα και παραμελημένα παιδιά». Αναζητούσε “ρωγμές” στην προστασία τους.
Η παγίδα δεν αρχίζει πάντα με απειλή
Η εκμετάλλευση ενός εφήβου δεν ξεκινά απαραίτητα με βία ή εκφοβισμό. Συχνά ξεκινά με κάτι που μοιάζει με ενδιαφέρον. Με κάποιον που δίνει σημασία. Που δεν κάνει κήρυγμα. Που χαρακτηρίζει ως “υπερβολικούς” αυτούς που προσπαθούν να θέσουν όρια. Που προσφέρει παρέα, μετακίνηση, δώρα, χρήματα, ουσίες, προστασία ή μια σχέση που δείχνει πιο αληθινή από τις σχέσεις που το παιδί έχει ήδη χάσει.
«Με έκανε να νιώθω ξεχωριστή.» Αυτή η φράση ανήκει σε μια επιζήσασα και αρκεί για να καταλάβουμε πολλά. Γιατί η παγίδα δεν πατά μόνο στον φόβο. Πατά και στην ανάγκη να νιώσεις ότι κάπου ανήκεις. Ότι κάποιος σε διάλεξε. Ότι κάποιος βλέπει σε εσένα κάτι που οι άλλοι δεν βλέπουν.
Σιγά σιγά, το ενδιαφέρον που στην αρχή μοιάζει ανιδιοτελές συνοδεύεται από προσδοκίες και απαιτήσεις: «αφού σε βοηθάω», «αφού είμαι δίπλα σου», «αφού κάνω τόσα για σένα». Αυτό που μοιάζει με ελευθερία γίνεται εξάρτηση. Το παιδί αρχίζει να κρατά μυστικά. Αρχίζει να απομακρύνεται από τους ανθρώπους που θα μπορούσαν να το προστατεύσουν. Να νιώθει ότι χρωστάει. Ότι συμμετείχε σε κάτι παραβατικό. Ότι αν μιλήσει, θα εκτεθεί. Ότι θα το αποκαλέσουν “ρουφιάνο¨.
Το παιδί που «έχει μπλέξει»
Στην πράξη το βλέπουμε συχνά στους εφήβους που, όπως λέμε στην καθημερινή γλώσσα, «έχουν μπλέξει». Φυγές από το σπίτι, ψέματα, ουσίες, σχέσεις που προκαλούν ανησυχία και έντονη επιμονή από τον έφηβο να διατηρούνται αυτές οι σχέσεις, παρά το γεγονός ότι οι σχέσεις με γονείς, εκπαιδευτικούς, επαγγελματίες ή ακόμα και συνομήλικους που βλέπουν και προειδοποιούν για τον κίνδυνο, καταρρέουν. Η φράση όμως θέλει προσοχή. Γιατί πολλές φορές το παιδί δεν έχει απλώς «μπλέξει». Έχει παγιδευτεί σε σχέσεις που του προσφέρουν κάτι και την ίδια στιγμή του αφαιρούν την έξοδο από αυτές. Του προσφέρουν ανήκειν, αλλά ζητούν σιωπή. Του προσφέρουν προστασία, αλλά το απομονώνουν. Του προσφέρουν σημασία, αλλά το γεμίζουν ενοχή.
Και τότε αρχίζει η πιο δύσκολη αντίφαση. Το παιδί μπορεί να γυρίζει εκεί όπου κινδυνεύει. Όχι επειδή είναι ελεύθερο, αλλά επειδή δεν νιώθει ότι υπάρχει ασφαλές μέρος για να πάει. Μπορεί να προστατεύει τη σχέση που το βλάπτει, επειδή κάποτε αυτή η σχέση το έκανε να νιώσει ότι υπάρχει. «Ήμουν φοβισμένη και παγιδευμένη.». Φράση άλλης επιζήσασας. Συχνά δυσκολευόμαστε ως ενήλικες να αναγνωρίσουμε αυτή την αντίφαση: ότι το ίδιο πρόσωπο ή η ίδια σχέση μπορεί να προσφέρει αίσθηση ασφάλειας και, ταυτόχρονα, να αποτελεί πηγή φόβου.
Όταν η παγίδευση μοιάζει με επιλογή
Η εφηβεία συχνά δυσκολεύει τους ενήλικες να καταλάβουν τι πραγματικά συμβαίνει. Ο έφηβος δεν είναι μικρό παιδί, αλλά ούτε και ενήλικος. Βγαίνει μόνος του, παίρνει πρωτοβουλίες, αντιδρά στους γονείς του και μπορεί να κρατά μυστικά. Μπορεί ακόμη να αρνείται βοήθεια ή να λέει ότι όλα είναι καλά, παρότι δεν είναι. Έτσι, μια κατάσταση εκμετάλλευσης μπορεί εύκολα να φαίνεται σαν δική του επιλογή.
Βλέπουμε ένα παιδί που φεύγει από το σπίτι, τη δομή φιλοξενίας ή το περιβάλλον που υποτίθεται ότι το προστατεύει και σκεφτόμαστε ότι είναι ανυπάκουο. Βλέπουμε ένα παιδί που λέει ψέματα και σκεφτόμαστε ότι έχει την τάση να χειραγωγεί. Βλέπουμε ένα παιδί που επιστρέφει ξανά και ξανά στην ίδια σχέση ή στα ίδια πρόσωπα και σκεφτόμαστε ότι το επιλέγει. Βλέπουμε ένα παιδί που αντιδρά στην προστασία και σκεφτόμαστε ότι δεν τη χρειάζεται.
Έτσι όμως το παιδί χάνεται δύο φορές. Πρώτα μέσα στη σχέση που το ελέγχει. Και μετά μέσα στην παρερμηνεία των ενηλίκων. Δεν χρειάζεται ένα παιδί να φέρεται σαν «τέλειο θύμα» για να αξίζει προστασία. Μπορεί να είναι θυμωμένο, αντιφατικό, δύσκολο, άδικο με όσους το αγαπούν. Μπορεί να μη βοηθά να το βοηθήσουμε. Παραμένει όμως παιδί.
Όταν κανείς δεν ενώνει τα κομμάτια
«Οι φίλες μου πίστευαν ότι συναινούσα σε ό,τι συνέβαινε.» Η φράση αυτή δείχνει ότι η παγίδευση δεν παρερμηνεύεται μόνο από τους θεσμούς. Μπορεί να παρερμηνευτεί και από συνομηλίκους, φίλους, ανθρώπους που βλέπουν την επιφάνεια, αλλά όχι τον έλεγχο. Το ίδιο συμβαίνει συχνά και με τις υπηρεσίες. Το σχολείο βλέπει απουσίες. Η αστυνομία φυγές από το σπίτι. Οι κοινωνικές υπηρεσίες οικογενειακή ένταση. Οι υπηρεσίες ψυχικής υγείας μεμονωμένα συμπτώματα. Κάθε θεσμός κρατά ένα κομμάτι. Κανείς όμως δεν μπορεί να προστατεύσει ένα παιδί μόνο με κομμάτια.
Χρειάζεται να δούμε τη διαδρομή. Ποιος απέκτησε πρόσβαση στο παιδί. Ποιος το μετακινεί. Ποιος το απομονώνει. Ποιος το κάνει να νιώθει ξεχωριστό και μετά ένοχο. Ποιος το κρατά μακριά από τους ανθρώπους που θα μπορούσαν να το βοηθήσουν. Ποιος το κάνει να πιστεύει ότι αν μιλήσει, θα χάσει περισσότερα από όσα ήδη χάνει σιωπώντας. Αυτό που στην καθημερινή γλώσσα θα ονομάζαμε «κύκλωμα», στην παιδική προστασία χρειάζεται να το βλέπουμε ως οργανωμένο δίκτυο εκμετάλλευσης εφήβων: ένα πλέγμα προσώπων, σχέσεων, χώρων και σιωπής που κάνει το παιδί όλο και πιο δύσκολο να φύγει.
Να ακουστεί χωρίς να απολογείται
Εδώ έχει νόημα και η φιλική προς τα παιδιά δικαιοσύνη. Όχι ως σύνθημα, αλλά ως στάση και ως παράγοντα οργάνωσης του σχεδιασμού παρέμβασης. Ένας έφηβος που έχει φοβηθεί, μπερδευτεί ή σιωπήσει δεν μπορεί να αντιμετωπίζεται σαν μικρός ενήλικος που πρέπει να αποδείξει ότι δεν έφταιγε. Η προστασία των εφήβων δεν μπορεί να στηρίζεται μόνο στο «μίλα». Πρέπει πρώτα να δημιουργεί έναν θεσμικό περιβάλλον όπου το παιδί δεν φοβάται ότι θα τιμωρηθεί για την αλήθεια του. Γιατί μερικές φορές το παιδί που δεν ξεκολλάει, δεν είναι ένα παιδί που δεν θέλει να σωθεί. Είναι ένα παιδί που δεν πιστεύει πια ότι υπάρχει ασφαλές μέρος για να πάει.
* Η Θεοδώρα Νιώπα, είναι Κοινωνική Λειτουργός, MSc Ιατροδικαστικής – Ψυχιατροδικαστικής
