Θεοφάνια και αρχαία ελληνική θρησκεία: ένας γόνιμος διάλογος συμβόλων και νοημάτων

Του Γιώργου Μακαρατζή

Κάθε χρόνο, στις 6 Ιανουαρίου, η Ορθόδοξη Εκκλησία γιορτάζει τα Θεοφάνια, μία από τις σημαντικότερες δεσποτικές εορτές του χριστιανικού εορτολογίου. Η Βάπτιση του Χριστού στον Ιορδάνη ποταμό και η φανέρωση της Αγίας Τριάδας βρίσκονται στον πυρήνα της εορτής. Παράλληλα όμως, η ονομασία, ο συμβολισμός και ο τρόπος εορτασμού των Θεοφανίων έχουν προκαλέσει συζητήσεις γύρω από πιθανές συνδέσεις με την αρχαία ελληνική θρησκεία. Πρόκειται για επιβίωση παγανιστικών στοιχείων ή για έναν δημιουργικό πολιτισμικό μετασχηματισμό;

Καταρχάς, ο ίδιος ο όρος «θεοφάνεια» δεν είναι χριστιανική επινόηση. Στην αρχαία ελληνική θρησκεία σήμαινε τη φανέρωση ενός θεού στους ανθρώπους, είτε με ορατή μορφή είτε μέσω φυσικών φαινομένων, ονείρων ή τελετουργικών εμπειριών. Οι θεοφάνειες αποτελούσαν καθοριστικές στιγμές επικοινωνίας θεών και θνητών και συνδέονταν συχνά με ιερούς τόπους, όπως ποτάμια, πηγές και άλση. Η χριστιανική χρήση του όρου δεν δανείζεται απλώς μια λέξη· αξιοποιεί μια ήδη γνωστή έννοια για να εκφράσει ένα νέο, θεολογικά διαφορετικό περιεχόμενο: τη μοναδική και ιστορική αποκάλυψη του ενός Θεού.

Ιδιαίτερη σημασία έχει και ο ρόλος του νερού. Στην αρχαία ελληνική θρησκευτική πρακτική, το νερό θεωρούνταν βασικό στοιχείο κάθαρσης. Πριν από θυσίες, μυστήρια ή σημαντικές τελετές, οι πιστοί έπρεπε να καθαρθούν, συχνά με λουτρά σε ποτάμια ή με ραντισμό. Το νερό δεν είχε μόνο πρακτική αλλά και συμβολική διάσταση: απομάκρυνε το μίασμα και επανέφερε την αρμονία ανάμεσα στον άνθρωπο και το θείο. Στα Θεοφάνια, ο Αγιασμός των Υδάτων φέρει έναν παρόμοιο συμβολισμό καθαρότητας και ανανέωσης, όμως με σαφώς διαφορετικό θεολογικό νόημα: το νερό αγιάζεται όχι για να καθάρει απλώς τον άνθρωπο, αλλά για να φανερώσει τη σωτηριολογική παρουσία του Θεού μέσα στον κόσμο.

Επιπλέον, η χρονική τοποθέτηση των Θεοφανίων δεν είναι τυχαία. Η εορτή βρίσκεται κοντά στο χειμερινό ηλιοστάσιο, περίοδο που στην αρχαιότητα συνδεόταν με τελετές φωτός, αναγέννησης και προσδοκίας για την επιστροφή της ζωής. Σε έναν αγροτικό και φυσιοκεντρικό πολιτισμό, το φως είχε υπαρξιακή σημασία. Ο Χριστιανισμός, τοποθετώντας μεγάλες εορτές σε αυτή την περίοδο, συνομιλεί με τις βαθύτερες αγωνίες και ελπίδες του ανθρώπου, επαναπροσδιορίζοντάς τες μέσα από το μήνυμα της θείας αποκάλυψης.

Το σύμβολο του φωτός αποτελεί ακόμη ένα σημείο σύγκλισης. Στην αρχαία ελληνική σκέψη, το φως συνδεόταν με τη γνώση, την αλήθεια και τη θεϊκή παρουσία, χαρακτηριστικά που προσωποποιούνται κυρίως στον Απόλλωνα. Στα Θεοφάνια, το φως αποκτά σωτηριολογική διάσταση: ο Χριστός φανερώνεται ως το «Φως του κόσμου», όχι απλώς ως φορέας γνώσης, αλλά ως πηγή ζωής και σωτηρίας.

Οι ιστορικοί και οι θεολόγοι συμφωνούν σήμερα ότι δεν μπορούμε να μιλάμε για απλή αντιγραφή ή συνέχεια της αρχαίας θρησκείας μέσα στον Χριστιανισμό. Αντίθετα, πρόκειται για μια διαδικασία πολιτισμικού και συμβολικού μετασχηματισμού. Η Εκκλησία αξιοποίησε γνωστά σύμβολα και έννοιες, δίνοντάς τους νέο περιεχόμενο, ώστε το χριστιανικό μήνυμα να γίνει κατανοητό σε κοινωνίες με βαθιές παγανιστικές ρίζες.

Τα Θεοφάνια, λοιπόν, αποτελούν ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα διαλόγου ανάμεσα στο παλαιό και το νέο. Μέσα από το νερό, το φως και τη φανέρωση του θείου, η χριστιανική παράδοση συνομιλεί με την αρχαία ελληνική κληρονομιά, όχι για να την αναπαράγει, αλλά για να την υπερβεί, προσφέροντας μια νέα ερμηνεία του κόσμου και της σχέσης ανθρώπου και Θεού.